De geweldadige dood van de Buwalda's tijdens de Tweede Wereldoorlog.

De dood van de Buwalda's. Vermoord door de bezetter.

Bij genealogisch onderzoek naar mijn voorouders kwam ik zoals vaker voorkomt mensen tegen met ongeveer dezelfde naam. Gerrit Buwalda was een neef van mijn oma, Gerrit Ulbe Buwalda was diens achterneef. Dat komt door de traditie om te vernoemen naar opa's en ooms. Maar hoe groot is de kans dat twee achterneven met dezelfde naam, geboren in dezelfde kleine plaats en ongeveer even oud, beide worden doodgemaakt door de Duitse bezetter? Was het toeval of zat er meer achter? 

Gerrit Buwalda (27 augustus 1910 -  3 mei 1943), verzetsheld

Gerrit woonde met zijn gezin in Jipsingboertange. Hij was arbeider van beroep. Hij heeft volgens een andere bron in Vledderveen gewoond. (26) Hij is de zoon van Ulbe Buwalda en Geppina Elbelina Brinks.

De handtekening van Gerrit Buwalda onder de huwelijksakte

Jipsingbourtane

Jipsingboertange is een langgerekt  zogenaamd wegdorp, een ontginningsnederzetting die vanaf de jaren dertig als werkverschaffing fungeerde. Het dorp was oorspronkelijk een tange, dat is een hoge rug in het hoogveen, en er leefden al vanaf de 18e eeuw landloze boeren.. Van deze vroege bewoning zijn in Jipsingboertange geen sporen meer te vinden.

In de jaren dertig hebben werklozen dus, vaak onder zware omstandigheden, de onontgonnen grond van het Jipsinghuizerveld in cultuur gebracht. De beste gedeelten werden omgezet in akkerland. De percelen die daar niet geschikt voor waren zijn met bos beplant. Flinke gedeelten van de ruim vijf kilometer lange Jipsingboertangerweg worden geflankeerd door bossen.

In het dorp heeft een kerk gestaan, die tijdens de Tweede Wereldoorlog nog als school heeft gediend en na de oorlog is afgebroken. De voormalige, uit de jaren dertig daterende lagere school (nummer 128) heeft een dak met dakschilden. 

Gerrit is op 15 juli 1939 te Vlagtwedde getrouwd met de toen 24-jarige Zwaantje Schoenmaker. (27) Hij is op 3 mei 1943 doodgeschoten in Winschoten. Er is inmiddels in Jipsingboertange een weg naar hem genoemd. Zwaantje is op 26 oktober 2002 op 87-jarige leeftijd overleden. (28)

De G. Buwaldaweg in Jipsingbourtange

Hij werd doodgeschoten voor de ogen van zijn vierjarige zoon (1) Ulbe Gerrit Buwalda. Zijn vrouw was hoogzwanger van een andere zoon, Wubbe Gerrit Buwalda, welke op 13 juni 1943 geboren werd.

Overlijdensakte van 5 mei 1943 inzake het overlijden van Gerrit Buwalda in Winschoten

Overlijdensakte van 10 mei 1943, nu door de gemeente Vlagtwedde (4)

Afbeelding Grafsteen van Gerrit Buwalda Gemeentelijke begraafplaats te Sellingerbeetse. Het graf is later veranderd na de bijplaatsing vam Grietje Jans in 2019.

Afbeelding Grafsteen Gerrit Buwalda begraafplaats voormalige hervormde kapel, Beetsterweg 85, Sellingen (29)

Gerrit Buwalda had volgens de Duitsers opgeruid tot staking. 

De April-Meistaking was een staking in 1943 tegen de gedwongen arbeidsinzet. De aanleiding was de bekendmaking dat Nederlandse oud-militairen die gevochten hadden in 1940 zich óók moesten melden om in Duitsland te gaan werken voor de Arbeitseinsatz. Na de slag om Stalingrad waren er extra mankrachten nodig om de Duitse oorlogsindustrie draaiende te houden.

Afbeelding van pamflet waarop wordt opgeroepen om te staken (bron: WO II NIOD)

De spontane staking begon op donderdag 29 april 1943 bij Machinefabriek Gebr. Stork & Co in Hengelo in Overijssel. Meer dan 200.000 mannen en vrouwen, arbeiders, boeren, mijnwerkers, ambtenaren en anderen legenden het werk neer. De staking verspreidde zich snel door heel Nederland, met uitzondering van de grote steden. Vooral in Noord-Brabant, Friesland en Groningen werd er massaal gestaakt. De April-meistaking wordt ook wel de Melkstaking genoemd, omdat boeren duizenden liters melk lieten wegstromen. De Duitse bezetter besloot de staking met een golf van geweld tegen te gaan. De bezetter, onder aanvoering van de Höhere SS- und Polizeiführer Hanns Albin Rauter, reageert met harde hand. In heel Nederland vallen, voor zover nu bekend, bijna 200 slachtoffers.

Afbeelding Hanns Albin Rauter, een Oostenrijkse SS generaal. (24) 

Tachtig stakers worden standrechtelijk geëxecuteerd, hun namen worden op plakkaten bekendgemaakt. Daarnaast vallen omstreeks 100 doden, waaronder velen die het leven verliezen tijdens wilde schietpartijen door de bezetter. Zeker 400 personen raken zwaar gewond en als de stakingen al zijn beëindigd, vallen nog steeds slachtoffers als gevolg van hun verwondingen of uitputting in straf- en concentratiekampen. 

Van ongeveer 50 slachtoffers is nog steeds niet bekend waar hun lichamen zijn gebleven. (22)

Gerrit Buwalda had bij een boer die hij kende waarschijnlijk om medewerking aan de staking gevraagd. De landbouwproducten van de boeren werden immers grotendeels opgeëist voor het Duitse leger. Hij is echter verraden, door een NSB-boer. Gerrit Buwalda werd vervolgens thuis opgepakt en meegevoerd naar de achtertuin. Het zoontje van vier riep 'Papa pakken', maar werd door zijn moeder teruggeroepen. Meteen daarna kwam er een soldaat naar haar toe die zei: 'Was dat je man? Dan ben je nu een jonge weduwe, want we hebben je man doodgeschoten.' Ze was hoogzwanger. (2) Een klein berichtje van de burgerlijke stand in de Winschoter Courant van 6 mei 1943 dat G. Buwalda, 32 jaar, echtg. van Z. Schoenmaker (Vlagtwedde) was overleden is alles wat over het incident is terug te vinden in de krant van die tijd. (15) Op 19 juni verschijnt dan het berichtje dat Wubbe Gerrit Buwalda is geboren. (16). Jaren later werd bekend wie de boer was die Gerrit had verraden. Het betrof een boer te Jipsinghuizen, die lid was van de NSB, WA man en lid van de volksdienst en hulplandwachter. Hij heette Jacob Spreen. Jacob had aan Kornelis Borgeld verteld dat Gerrit en de heren J. Bosch en G. Westendorp het werk hadden neergelegd en meededen met de meistaking. Het gevolg was dat de Duitsers deze mannen wilden arresteren. Spreen ging mee in de auto om de woningen waar ze verbleven aan te wijzen. Zoals aangegeven probeerde Gerrit te vluchten en werd hij neergeschoten. In de auto werd later lachend gezegd: "die is hartstikke dood". De eis tegen Jacob Spreen was in 1947 10 jaar cel. (18) Overigens is Gerrit Buwalda nog wel naar het ziekenhuis van Winschoten vervoerd en daar uiteindelijk overleden aan de gevolgen van het neerschieten. (6)

Afbeelding Gerrit Buwalda (bron: oorlogsgravenstichting) (3)

Afbeelding Systeemkaart van verzetsbetrokkenen (6)

In 1949 stond de 27-jarige ex-landwachter Kornelis Borgeld, landbouwer te Jipsingbourtange terecht omdat hij in mei 1943 medewerking had verleend aan het aanwijzen en laten arresteren van personen die arbeiders en landbouwers hadden aangezet tot de meistakingen. Overigens waren alle leden van het gezin Borgeld lid van de NSB geweest. Zo zat Tonnis Borgeld vanaf 1943 bij de Waffen SS en is tweemaal gewond geraakt in het oosten. (17)  Geert en Albert Borgeld waren net als Kornelis landwachters. De officier van justitie eiste zes jaar gevangenisstraf. (8) Kornelis Borgeld is geboren op 20 juni 1922 te Odoorn en was getrouwd met Naantje Meulman. Hij is overleden te Vlagtwedde op 20 augustus 1974 en is begraven in Wollinghuizen. (23). Door de bijzondere strafkamer is hij tot zes jaar gevangenisstraat veroordeeld. (25)

Achterneef Gerrit Ulbe Buwalda (3 januari 1917 - 2 juni 1944), verzetsheld (21)

In 1948 is er een proces geweest tegen Folgert (Fokko) Bos, de schrik van Stadskanaal. Slagersknecht van beroep en net als de Buwalda's geboren in Onstwedde en wonende in Stadskanaal. Hij maakte jacht op onderduikers, verrichtte arrestaties en fungeerde als kampbewaker in kamp Erica in Ommen. Hij maakte deel uit van het Arbeits Kontroll Kommando en gekleed in politie uniform maakte hij Zuid Oost Groningen onveilig. Soms liet hij zich omkopen. Het Kontrolle Kommando is later opgegaan in de Arbeitskontrolldienst. Het Kontroll Kommando (KK) is in juni 1941 op bevel van Arthur Seyss-Inquart en stond onder leiding van de Duitse Bereitschaftsführer dr. Werner Schwier. De belangrijkste taak was het bewaken van Kamp Erika bij Ommen en het fungeren als hulppolitie bij Gewestelijke Arbeidsbureaus. De leden stonden bekend als zeer gewelddadig.

Hij werd er onder andere van beschuldigd dat hij met een collega genaamd Kolf, Gerrit Ulbe Buwalda heeft gearresteerd en ernstig mishandeld. Uit het proces blijkt ook dat Gerrit in Eelde is gefusilleerd. 

Overlijdensakte van Gerrit Ulbe Buwalda, 3 juni 1944

Overlijdensakte van Gerrit Ulbe Buwalda van 10 juni 1944 (5)

Folgert Bos, de schrik van Stadskanaal

Friedus Buwalda, de vader van kapper Gerrit, vertelde hoe zijn zoon door Bos werd mishandeld. Deze jongen was ondergedoken als krijgsgevangen militair, maar ging zo nu en dan naar huis. Toen hij de geit in huis haalde, is hij door Bos en diens collega Kolf (of Kalf) overvallen en na een ernstige mishandeling naar de marechausseekazerne gebracht. Bos heeft de arrestant echter weer laten lopen, die daarop weer is ondergedoken, maar later werd gepakt. Bos ontkende de mishandeling en beschuldigde de inmiddels overleden collega Kolf. Maar vader Friedus vertelt dat Gerrit zei dat Bos de mishandeling had verricht. Een getuige, genaamd L. Cornelis gaf aan dat hij op korte afstand heeft gezien dat Bos Gerrit heeft afgetuigd. De reden van de mishandeling lag kennelijk in de minder vleiende opmerkingen die Gerrit had gemaakt jegens Bos en jegens de Duitsers. De eis was levenslange gevangenisstraf voor Bos. (7) Bij de strafzaak waren 27 gedagvaarde getuigen.

Folgert was ook geboren in Onstwedde, op 24 april 1916 en is op 9 oktober 1939 getrouwd met Niessiena Komdeur, dienstbode. Hij was de zoon van Roelf Bos en Lubbechien Bos. In 1938 verhuisde hij van Borger naar Stadskanaal. In 1948 woonde hij nog steeds in Stadskanaal. (10) In 1942 was Folgert toe getreden tot de KK en werd onmiddelijk bewaker bij het kamp "Erica" in Ommen. Van mei  1943 tot mei 1944 was hij toegevoegd aan het Gew. arbeidsbureau in Winschoten en had soms de leiding bij arrestaties en huiszoekingen, zijn metgezel Lutte van der School gaf zich uit voor medewerker van de SD. Tegen het einde van de oorlog belandde hij door een persoonlijke vete met de SD-er Alsema als gevangene in een kamp in Wilhelmshaven waar bij als kamer-oudste het leven van zijn mede-gevangenen zuur maakte en ook weer gewelddadig optrad. (11)

Op 15 maart werd Folgert Bos veroordeeld tot 20 jaar gevangenisstraf en levenslange ontzetting uit passief en actief kiesrecht. Hij ging in cassatie. In 1948 was hij 31 jaar. (9)

Afbeelding Verzetsmonument met daarop de naam Gerrit Ulbe Buwalda, Julianapark, Stadskanaal (20)

Afbeelding Gemeentelijke begraafplaats Stadskanaal Vak 4 Rij FF Graf 20 (12)

Gerrit Ulbe Buwalda is omgekomen op 2 juni 1944 in Groningen als lid van het verzet. (14) Hij is overleden in een Groninger ziekenhuis. Geboren op 3 januari 1917 in Stadskanaal als zoon van Friedus Buwalda en Jantje Kloppenburg. Hij was ongehuwd en kapper, net als een broer van hem, Sikko Buwalda. Deze komt voor op een filmpje uit 1938. Net als het uithangbord van de kapperszaak. Sikko was getrouwd met Christina Flik, wiens vader ook kapper was.

Afbeelding Uithangbord van de kapperszaak op het Postkade 11 in Stadskanaal

Afbeelding Sikko Buwalda staat links op de afbeelding

Afbeelding Op deze foto van de kappersvereniging van Stadskanaal staat Sikko Buwaldo derde van rechts op de tweede rij van voren. 

Friedus, de vader van Gerrit, was machinist. Hij is op 12 oktober 1949 overleden. Gerrit was een kleinkind van Sikke Philippus Buwalda, die weer de zoon is van Ulbe Gerrits Buwalda en ze zijn inderdaad familie van elkaar.

De tekst op verzetsmonument in het Julianapark in Stadskanaal, onthuld in 1949. Pas in 2025 zijn de namen toegevoegd en toen is het monument nogmaals onthuld, nu door prof. mr. Pieter van Vollenhoven.

‘AAN HEN DIE VIELEN’.

‘ER WAS VERZET.

VERZET DAT BLOED,

ZWEET EN TRANEN KOSTTE.

TOEN VELEN ZWEGEN.

HANS ONDERWATER, 1977

GERRIT ULBE BUWALDA 1917-1944 GRONINGEN

KORNELIUS EDSKES 1919-1945 MUSSEL

DANIEL EISINGA 1898-1942 BUCHENWALD

KLAAS GROENEWOLD 1909-1945 COESFELD

HARMANNUS HAAN 1913-1944 ONSTWEDDE

GEZIENUS HENDRIKS 1924-1945 EINDHOVEN

CORNELIS HOVING 1893-1944 WESTERBORK

JACOB KORSSE 1916-1945 NEUENGAMME

EGBERT KRUIZE 1901-1944 STADSKANAAL

JAN MOED 1879-1943 VUGHT

HENDRIK NOBBE 1915-1945 BERGEN-BELSEN

DIRK DE RUITER 1920-1944 MUSSEL

ANNE RUTGERS 1911-1943 WITTEN

GERRIT VAN DER TUUK 1917-1945 NEUENGAMME

JOHANNES VIS 1913-1943 WITTEN

JAN WEVER 1914-1945 GRONINGEN

WE HERDENKEN OOK ONZE BURGERSLACHTOFFERS’. (19)

Op 7 november 1940 had hij een advertentie in de krant gezet dat een klein bruin Taxhondje was weggelopen en dat er een beloning voor terug bezorging werd beloofd. Het adres was Postkade 11 in Stadskanaal. We weten dus waar hij woonde.

Het dossier is summier; in een rapport opgemaakt door de korpschef van politie D.N. van Wier op 27 december 1960, dus 16 jaar na de gebeurtenis, staat het volgende: "G.U. Buwalda nam indertijd actief deel aan het verzet. Hij had hierdoor moeten onderduiken. Eind mei 1944 werd hij bij Eelde (Gr.), toen hij op de vlucht was gegaan, door achtervolgende Duitsers neergeschoten, waarbij hij zwaar werd gewond. Hij overleed op 2 juni 1944 in het R.K. ziekenhuis te Groningen." (13) Deze korpschef moet over de gebeurtenis in een rapport hebben gelezen, want zelf kwam hij in oktober 1954 pas bij de gemeentepolitie van Ontswedde en was hij daarvoor brigadier in Arnhem.

Nu is de vraag: wist Gerrit Ulbe van de dood van zijn naamgenoot en achterneef? Heeft dit geleid tot de woordenwisseling met Bos en de daarop volgende mishandeling? En hoe is hij dan neergeschoten? Sommige bronnen geven Eelde als plek van handeling aan, sommige Paterswolde. Dat ligt echter vlak bij elkaar. En kenden Bos en Borgeld elkaar? Spreen kende natuurlijk Buwalda wel, Jipsinghuizen en Jipsingbourtange liggen vlak bij elkaar en hij wist waar Buwalda woonde, want hij heeft het huis aan de Duitsers aangewezen. Dat Gerrit niet wist dat Spreen een NSB-aanhanger was lijkt me onwaarschijnlijk. Onstwedde en Jipsingbourtange liggen ook maar 10 km van elkaar, net als Stadskanaal. 

Gerechtigheid?

Rauter is na de oorlog ter door veroordeeld en geëxecuteerd. Borgeld is tot zes jaar veroordeeld en verloor levenslang kiesrechten. Bos is veroordeeld tot 20 jaar gevangenis straf. De eis tegen Jacob Spreen was 10 jaar. Spreen is later mijnwerker geworden.

Noten

1. Zie het interview met zijn zoon Ulbe Gerrit Buwalda:  https://www.youtube.com/watch?v=57deEaZqK5o 

2. https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/gevorderde-autos-een-kampgevangene-en-pools-witbrood. De dood van Gerrit Buwalda.

https://www.dvhn.nl/weekbladen-groningen/kanaalstreek/straten-in-nieuw-buinen-krijgen-namen-van-verzetshelden.-zwijgen-wordt-doorbroken/155033921.html

3. https://rtveen.nl/2024/05/04/grietje-dekker-uit-musselkanaal-werd-in-de-oorlog-vermoord-maar-werd-daarna-nooit-gevonden-blijft-frustrerend/ 

4. Alle Groningers Overlijdensregister 1943, archiefnummer 2109, aktenummer 56 Gemeente: Vlagtwedde Periode: 1943

5. Alle Groningers Overlijdensregister 1944, archiefnummer 2109, aktenummer 105 Gemeente: Onstwedde Periode: 1944

6. Groninger Archieven, Oorlogs- en Verzetsmuseum Groningen, Syteemkaarten van verzetsbetrokkenen, F2D6776E1157428EA7C79E0C45B29233

7. Winschoter Courant, 2 maart 1948; de Noord-Ooster, 2 maart 1948; Nieuwe provinciale Groninger courant, 2 maart 1948

8. Winschoter Courant, 18 oktober 1949, de Noord-Ooster, 18 oktober 1949

9. Winschoter Courant, 15 maart 1948; Provinciale Drentsche en Asser Courant, 4 maart 1948 en 16 maart 1948

10. Ons Noorden, 28 februari 1948

11. De Volkskrant, 3 maart 1948

12. https://www.tracesofwar.nl/persons/64004/Buwalda-Gerrit-Ulbe.htm

13. https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.19.255.01/invnr/23580A/file/NL-HaNA_2.19.255.01_23580A_0009

14. https://www.erelijst.nl/gerrit-ulbe--buwalda

15. Winschoter Courant, 6 mei 1943

16. Winschoter Courant, 19 juni 1943

17. De Noordooster,18 oktober 1947

18. Winschoter courant, 23 december 1947

19. https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1834/stadskanaal-verzetsmonument-in-het-julianapark

20. https://www.rtvnoord.nl/cultuur/1290948/oorlogsmonument-stadskanaal-niet-langer-anoniem-na-onthulling-namenmonument

21 https://www.stichtingbehoudvanoud.nl/wo-ii/lijst-van-geexecuteerden-1940-1944. Op deze site staat de overlijdensdatum van Gerrit Ulbe Buwalda verkeerd. Hier staat 3 mei 1943, maar het is 3 juni 1944.  https://nl.wikisage.org/wiki/Nederlanders_ge%C3%ABxecuteerd_tijdens_de_Duitse_bezetting heeft deze gegevens ook niet goed staan.

22. https://aprilmeistakingen.com/slachtoffers/

23. Overlijdensregister 1974, archiefnummer 2112, inventarisnummer 1403, aktenummer 82 Gemeente: Vlagtwedde Periode: 1974

24. In de nacht van 6 op 7 maart 1945 raakte Rauter zwaargewond bij een aanslag door het verzet. Een dag later executeerden de Duitsers als vergelding 263 politieke gevangenen. Toen de oorlog eindigde was Rauter nog aan het herstellen in een Duits ziekenhuis. Hier werd hij door de Britten gearresteerd. In 1946 werd hij uitgeleverd aan Nederland om berecht te worden. Op 1 april 1948 werd Rauter ter dood veroordeeld en op 25 maart 1949 door een vuurpeloton op dezelfde plek waar veel Nederlanders door Duitsers zijn gedood, de Waalsdorpervlakte, geëxecuteerd.

25. Nieuwe Provinciale Groninger Courant, 31 oktober 1949

26. https://www.genealogieonline.nl/buwalda-familytree/

27. Agrarisch nieuwsblad; (waarin opgenomen het orgaan Landbouw en maatschappij), 21 juli 1939

28. https://graftombe.nl/names/info/642802/schoenmaker

29. https://www.online-begraafplaatsen.nl/zerken.aspsortpers=leeftijd&command=showgraf&bgp=4070&grafid=1883646&char=B

Post nummer 100. 125 jaar oud.

Post Nummer 100.

Dit is mijn honderdste post op mijn webblog. En deze maand is er een record gebroken. Nog nooit hebben zoveel mensen in een maand tijd mijn blog gelezen. Inmiddels meer dan 20.000 views.

Ons familiebedrijf, de firma P. Gerbenzon & Zonen bestaat dit jaar 125 jaar. Al weer een record. Er zijn maar weinig bedrijven in Leeuwarden die ouder zijn dan 100 jaar. Als er meer bedrijven zijn die ouder zijn dan 125 jaar dan hoor ik het graag.

De Firma P. Gerbenzon & Zonen is opgericht in 1920 maar daarvoor was het al een eenmanszaak en is gevestigd in de Weerd in 1901. Vandaar dat ik 125 jaar noem, maar eigenlijk is het bedrijf nog ouder en is de stichter als timmerman begonnen in 1896. Het past zich aan aan de tijd, maar houd ook vast aan het verleden. Een symbool daarvan is de muurschildering op Weerd 15 die reclame maakt voor de meubelfabriek P. Gerbenzon & Zonen. Hij is in 2003 met hulp van de Stichting muurtaal gerestaureerd door Jilt Heidstra en fungeert nu als landmark (Power Spot) voor het bekende spel Pokemon Go. De schildering is terug te vinden in Leeuwarden in Beelden. Maar ook in het boekje "Een wandeling langs gevelversieringen in Leeuwarden". Zo wordt het verleden in het heden getrokken.

En niet alleen wordt er kunst verkocht in de winkel aan de Weerd in Leeuwarden, maar de voorgevel is nu zelf ook kunst. In de hedendaagse etalage wordt geschiedenis weerspiegeld. Zie het artikel in de Moanne van november 2018, pagina 45. Anne Margot Stapert maakte deze illustratie voor citybooks Leeuwarden. Zie www.citybooks.eu.

De Firma P. Gerbenzon & Zonen heeft regelmatig meubilair en andere voorwerpen uitgeleend aan Musea, toneelverenigingen en filmmakers. Zo staat er een slaapkamermeubel in het museum van Soest, heeft er een tafel met stoelen dit jaar gestaan in het Fries Natuurmuseum voor een tentoonstelling over de tijd dat het als weeshuis fungeerde en zijn er voorwerpen terug te vinden in de films Nynke van Pieter Verhoef en de Fuke en de Gouden Swipe van Steven de Jong. Tevens zijn er vaak meubels uitgeleend aan etaleurs die hun etalage van een winkel ermee wilden opfleuren. Het geeft aan dat het bedrijf na meer dan een eeuw nog steeds een begrip is en nauw verbonden is met Friesland en Leeuwarden. Wist u bijvoorbeeld dat de graftombe van het familiegraf van de Nassaus in de Grote Kerk door de Firma P. Gerbenzon & Zonen is gemaakt naar een ontwerp van Ir. Vegter? 

125 jaar is een lange periode voor een bedrijf. En de tijd vergt aanpassingen in bedrijfsvoering en dergelijke, dus is er een webshop, staan we op instagram en op youtube en is inmiddels de hele wereld  een potentiele klant. Het verleden blijft echter de basis voor de toekomst.

Swatov porselein: schoonheid ligt niet altijd in perfectie

Swatov porselein: schoonheid ligt niet altijd in perfectie

Swatow-porselein is een type Chinees porselein gemaakt voor de export. De naam is historisch ingeburgerd, maar tegenwoordig spreken musea en keramiekonderzoekers over Zhangzhou porselein (Zhangzhou ware). Het is vooral bekend om de grote, vrij grof gemaakte schalen met krachtige, spontane schilderingen in blauw, rood, groen, turquoise en zwart.

Afbeelding 1 Voorbeeld van een Swatov schoteltje, Fa. P. Gerbenzon & Zn

Swatow is jargon voor Shantou, een havenstad in de Chinese provincie Guangdong. Lange tijd dacht men dat dit keramiek daar werd geproduceerd. Archeologisch onderzoek heeft echter aangetoond dat belangrijke productiecentra vooral in Zhangzhou, in Fujian, lagen. Daarom gebruiken musea tegenwoordig vaak de naam Zhangzhou Export Ware. Maar ik blijf het Swatov noemen, aangezien de meeste antiekhandelaren dat nog steeds zo noemen.

Het gaat voornamelijk om Chinees exportkeramiek uit de late Ming-dynastie, grofweg vanaf het laatste kwart van de 16e eeuw tot het midden van de 17e eeuw. Archeologisch bewijs wijst vooral op de periode van 1575 tot 1650, waarbij de productie waarschijnlijk rond het begin van de 17e eeuw haar hoogtepunt had.

Afbeelding 2 Voorbeeld van een Swatov kommetje, Fa. P. Gerbenzon & Zn

Een belangrijke ontwikkeling was het opheffen van de Ming-beperking op overzeese handel in 1567. Daarna kon de productie voor de Zuidoost-Aziatische markt sterk groeien.

De kenmerken zijn:

dikwandig

relatief zwaar

grof gedraaid

minder zuiver van klei

voorzien van een wat grijsachtige of melkachtige glazuur

soms wat ondergebakken

voorzien van onregelmatigheden

aan de onderzijde vaak voorzien van vastgebakken ovenzand of gruis

beschilderd met een opvallend vrije, soms bijna nonchalante hand

Kortom het ziet er wat slordig uit.

Afbeelding 3 Swatov kommetje, Fa. P. Gerbenzon & Zn

Het Fries Museum in Leeuwarden heeft een bijzonder belangrijke collectie van dit materiaal; volgens onderzoek van het museum ongeveer 170 stukken, waarmee de collectie tot de belangrijkste Swatow/Zhangzhou-collecties ter wereld behoort. 

De bekendste categorie is blauw-wit.

Hierbij werd kobaltpigment onder het glazuur aangebracht. De kwaliteit van het blauw kan behoorlijk variëren.

Je ziet bijvoorbeeld:

• helder blauw
• grijsblauw
• bijna zwartblauw
• vlekkerig blauw
• heel dunne, spontane penseellijnen.

Minder vaak zie je polychrome varianten, de meest voorkomen kleuren zijn dan:

• ijzerrood
• groen
• turquoise
• zwart
• geel

Deze kleuren werden vaak als overglazuur-email aangebracht. 

Swatow werd in belangrijke mate voor de export gemaakt. Men zou denken dat de export naar Europa ging, maar de belangrijkste afzetgebieden waren:

• Indonesië
• de Filipijnen
• Maleisië
• Japan
• andere delen van Zuidoost-Azië

Er zijn daarnaast stukken gevonden in onder andere India, het Midden-Oosten en andere handelsgebieden.

De grote schalen waren bijzonder geschikt voor de eet- en leefgewoonten in Zuidoost-Azië. Ze werden soms generaties lang als familiebezit bewaard.

Het was dus niet simpelweg "goedkoop Chinees servies". In bepaalde Zuidoost-Aziatische samenlevingen konden dergelijke grote, kleurrijke Chinese schalen juist prestigeobjecten zijn.

De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) speelde een belangrijke rol in de handel in Chinees keramiek. Swatov porselein werd echter anders verhandeld dan het beroemde Jingdezhen-porselein dat rechtstreeks richting Europa ging.

Swatov porselein speelde vooral een rol in de inter-Aziatische handel van de VOC.

Een interessant voorbeeld is het VOC-schip Witte Leeuw, dat in 1613 verging. In de lading bevond zich een aanzienlijke hoeveelheid Swatow-keramiek.

Hoe herken je echt Swatow?

Als je een stuk voor je hebt, zijn dit belangrijke aanwijzingen:

De voet

Kijk eerst naar de onderkant. Een ruwe voet met:

• zandkorrels
• ovenvuil
• onregelmatige glazuurresten
• een grijsachtige scherf

Maar: één kenmerk bewijst niets. Moderne imitaties kunnen dergelijke kenmerken bewust namaken.

De scherf

De scherf is doorgaans behoorlijk grof en het lichaam relatief dik.

Het glazuur

• melkachtig
• grijsgroen
• blauwachtig
• enigszins onregelmatig

en soms met craquelé.

De schildering

Een echte aanwijzing is de "spontane" penseelvoering. Je zou het kliederwerk kunnen noemen.

Een draak hoeft bijvoorbeeld niet anatomisch perfect te zijn. De schildering kan juist heel vrij en asymmetrisch zijn.

De vorm

Een grote, zware, enigszins onregelmatig gevormde schaal past goed binnen de typische Swatow-productie.

Merken aan de onderkant

Hier moet je voorzichtig mee zijn. Op Chinees porselein kunnen Chinese karakters, pseudo-keizerlijke merken, gelukstekens of andere tekens voorkomen. Maar bij Swatow zijn merken doorgaans veel minder betrouwbaar voor datering en identificatie dan bij bijvoorbeeld fijn Jingdezhen-porselein.

Je moet een merkteken daarom altijd samen bekijken met:

1. de scherf
2. het glazuur
3. de voet
4. de schilderstijl
5. de vorm
6. de diameter
7. de slijtage
8. eventuele restauraties.

Een Chinese tekst op de bodem betekent dus niet automatisch dat het stuk uit de Ming-dynastie komt.

Een eenvoudig, klein Swatow-kommetje is iets heel anders dan een grote, goed bewaarde Wanli-schaal met een uitzonderlijke voorstelling.

Bijzondere categorieën kunnen interessant zijn vanwege:

• zeer grote afmetingen
• uitzonderlijke decoratie
• goede staat
• interessante herkomst
• vroege datering
• bijzondere inscripties
• zeldzame motieven
• uitstekende schilderkwaliteit
• archeologische of scheepswrakcontext.

En juist omdat Swatow vroeger door Europese verzamelaars lange tijd als grof en minderwaardig werd beschouwd, is het relatief laat serieus bestudeerd. Het Fries Museum merkt bijvoorbeeld op dat er in Europese musea historisch relatief weinig voorbeelden waren, met Leeuwarden als belangrijke uitzondering.

De prijs kan enorm variëren.

Een klein beschadigd bord kan relatief bescheiden geprijsd zijn, terwijl een grote, goed gedecoreerde en goed gedocumenteerde Ming-schaal aanzienlijk meer waard kan zijn.

Er zijn tegenwoordig veel reproducties en "antiek ogende" Chinese keramiekstukken.

Let bijvoorbeeld op:

• onnatuurlijk egaal craquelé
• kunstmatig aangebrachte ovenvuiligheid
• "te perfecte"slijtage
• moderne pigmenten
• schilderingen die ouderwets proberen te lijken maar stilistisch niet kloppen
• een te dunne of te perfecte scherf
• een bodem die kunstmatig oud is gemaakt
• restauraties die met het blote oog nauwelijks zichtbaar zijn.

En belangrijk: ouderdom is niet hetzelfde als waarde. Een authentiek 17e-eeuws stuk met een grote barst kan minder waard zijn dan een uitzonderlijk stuk met een goede "curriculum vitae".

Jan Gerrits Hoekzema (No 26)

Jan Gerrits Hoekzema (No 26)

Dit artikel is het vijfenveertigste uit een serie over burgers die zich inzetten voor militaire taken en gaat over de dienstplicht, schutterijen en het reguliere leger. De discussie over de dienstplicht is nu weliswaar minder, maar nooit helemaal weg geweest en gezien het personeelstekort in het leger ook nu actueel. Het is nuttig om dit fenomeen in historisch perspectief te plaatsen. Sommigen hebben de dienstplicht ondergaan maar er zijn ook mensen vrijwillig het leger ingegaan, waarbij "het leger" een rekbaar begrip is. Ook milities, schutterijen en andere paramilitaire organisaties komen aan de orde. Met de beschrijving van de lotgevallen van deze mannen zie je tegelijkertijd een verschuiving van de loyaliteit jegens de stad naar loyaliteit jegens de staat.  

Jan Gerrits Hoekzema (Hoeksema) is geboren op 18 maart 1827 te Oldehove. Hij was dagloner van beroep en is getrouwd met Geertje Alberts Bennema (Binnema). Ze hadden samen een dochter, Alberdina, geboren op 26 februari 1866 te Oldehove (1). Ze hadden ook nog een zoon, Albert, geboren op 3 juli 1863 te Oldehove (2).

Nog een andere zoon heette Gerrit Jans Hoeksema en is geboren op 13 (of 12) april 1860 te Burum. Gerrit was van beroep dienstbode (3) Hij woonde op B 219 in Kollum (4). Ze waren Nederlands Hervormd.

Geertje (Grietje) Binnema is op 90-jarige leeftijd overleden, op 3 januari 1918, te Kommerzijl, gemeente Oldehove (5) Geertje was op 22 maart 1827 geboren. Haar moeder was Ebbeltje (Egbertje) Berends Wolteringa en haar vader Albert Jans Binnema (no 54). Albert en Ebbeltje zijn op 2 jui 1811 met elkaar getrouwd in Zuidhorn. Albert is in 1782 in Visvliet geboren. Hij was schoenmaker van beroep. Hij is op 25 augustus 1839 in Burum overleden. Ze hadden naast Geertje nog een dochter, genaamd Trijntje, geboren op 16 augustus 1822 (12). Verder nog een zoon, genaamd Berent. Op 5 december 1825 kocht Albert een schuur in Munnekezijl voor 150 gulden van Gerlof Egberts Geertsma, wonende in Burum (13).

Jan Gerrits Hoekzema en Geertje Alberts Binnema zijn op 18 juni 1859 te Kollumerland getrouwd. Jan Gerrits Hoekzema is op 9 oktober 1868 te Kommerzijl overleden (17).

De vader van Jan Gerrits Hoekzema heette Gerrit Klaas Jans Hoeksema (no 52) en zijn moeder heette Jantje Wierds Mulder (6). Naast Jan Gerrits hadden Gerrit Klaas en Jantje Wierds nog een dochter, genaamd Geelje Hoeksema, geboren op 4 maart 1819 te Oldehove (14) en overleden op 22 maart 1851 te Oldehove (15), een dochter genaamd Trijntje Hoeksema, geboren op 18 september 1817, arbeidster van beroep en geboren te Saaksum, een dochter genaamd Renschke Hoeksema, geboren te Oldehove op 15 mei 1835 en overleden op 22 september 1912 te Grootegast; een dochter genaamd Dina Gerrits Hoeksema, geboren op 9 februari 1821 en dienstmaagd van beroep, overleden op 28-jarige leeftijd te Niehove. Gerrit Klaas en Jantje Wierds zijn op 10 juli 1817 getrouwd. Gerrit Klaas overleed op 52-jarige leeftijd te Oldehove (16).

Afbeelding 1 Certificaat van de Nationale Militie

Uit het certificaat van de Nationale Militie blijkt dat Jan Gerrits is afgekeurd wegens een lichamelijk gebrek en dat hij niet kon lezen en schrijven. (7)

De vader van Gerrit Klaassens Hoeksema heette Klaas Kristiaans (no 104) en zijn moeder heette Geelje Geerts.

Afbeelding 2 De handtekening van Gerrit Klaassens Hoeksema

De vader van Jantje Wierds Mulder heette Wierd Jans Mulder (no 106) en haar moeder heette Trijntje Hendriks. Trijntje Hendriks was dagloner van beroep en woonde te Visvliet, "aan de andere zijde".

Klaas Christiaans en Geelje (Chijlje) Geerts hadden naast Gerrit nog een zoon, genaamd Klaas, gedoopt op 12 oktober 1794 te Oldehove, boerenknecht van beroep (8) en een meisje genaamd Renske, geboren op 26 april 1789 te Oldehove. (9). Renske was getrouwd met Hendrik Bartels Tiemens en is op 9 november 1827 overleden.

Klaas en Geelje zijn op 19 mei 1782 voor de kerk te Oldehove getrouwd. Geelje komt uit Oldehove. Klaas is uit Farmsum afkomstig (10). Geelje is later met Jacob Frederichs uit Wansdorp hertrouwt.

Verder hadden ze nog een zoon met de naam Gerrit, geboren op 27 maart 1786 te Oldehove (11)

Noten en Literatuur:

(1) AlleGroningers te Groningen, BS Geboorte Bron: boek, Periode: 1866, Oldehove, 28 februari 1866, Geboorteregister 1866, aktenummer 14

(2) AlleGroningers te Groningen, BS Geboorte Bron: boek, Periode: 1863, Oldehove, 3 juli 1863, Geboorteregister 1863, aktenummer 44

(3) Kollumerland, Dienstboden, 1870-1880 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1870-1880

(4) Kollumerland, Kollum, 1880-1900 (H-P) Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1880-1900

(5) AlleGroningers te Groningen, BS Overlijden Bron: boek, Periode: 1918, Oldehove, 4 januari 1918, Overlijdensregister 1918, aktenummer 1

(6) AlleFriezen te Leeuwarden, BS Huwelijk Burgerlijke Stand Kollumerland c.a. - Tresoar, Bron: boek, Deel: 2015, Periode: 1859, Kollumerland c.a., archief 30-21, inventaris­num­mer 2015, 18 juni 1859, Huwelijksregister 1859, aktenummer 29

(7) Huwelijksregister 1859, archiefnummer 30-21, Burgerlijke Stand Kollumerland c.a. - Tresoar, inventarisnummer 2015, aktenummer 0029 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1859

(8) AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 345..., Kerkelijke gemeente Oldehove, archief 124, inventaris­num­mer 345, 12 oktober 1794, Doop- en trouwboek 1661-1811

(9) AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 345..., Kerkelijke gemeente Oldehove, archief 124, inventaris­num­mer 345, 26 april 1789, Doop- en trouwboek 1661-1811

(10) AlleGroningers te Groningen, DTB Trouwen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 345..., Kerkelijke gemeente Oldehove, archief 124, inventaris­num­mer 345, 19 mei 1782, Doop- en trouwboek 1661-1811, folio 276v

(11) AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 345..., Kerkelijke gemeente Oldehove, archief 124, inventaris­num­mer 345, 26 maart 1786, Doop- en trouwboek 1661-1811

(12) AlleFriezen in Leeuwarden, Civil registration births Burgerlijke Stand Kollumerland c.a. - Tresoar, Bron: boek, Part: 1006, Period: 1822, Kollumerland c.a., archive 30-21, inventory number 1006, August 17, 1822, Geboorteregister 1822, record number 83

(13) AlleFriezen in Leeuwarden (Netherlands), Notarial records Notarieel archief - Tresoar, Part: 070010, Period: 1823-1825, Kollumerland c.a., archive 26, inventory number 070010, December 5, 1825, Minuut-akten 1823, aktes 1825, record number 51

(14) AlleGroningers te Groningen, BS Geboorte ron: boek, Periode: 1819, Oldehove, 6 maart 1819, Geboorteregister 1819, aktenummer 15

(15) AlleGroningers te Groningen, BS Overlijden Bron: boek, Periode: 1851, Oldehove, 23 maart 1851, Overlijdensregister 1851, aktenummer 11

(16) AlleGroningers te Groningen, BS Overlijden Bron: boek, Periode: 1839, Oldehove, 23 maart 1839, Overlijdensregister 1839, aktenummer 15

(17) Huwelijksregister 1887, archiefnummer 30-21, Burgerlijke Stand Kollumerland c.a. - Tresoar, inventarisnummer 2025, aktenummer 0036 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1887

Hendrik Alberts Haak (No 100)

Hendrik Alberts (van der) Haak (No 100)

Hendrik Alberts Haak is geboren in 1753. Hij is gedoopt op belijdenis op 29 mei 1778 in Kollum. Hij is in Siegerswoude op 4 oktober 1807 overleden. Hij is op 8 april 1770 getrouwd met Jantjen Gerkes (Boer). Jantje(n) is in 1748 in Kollum geboren en op 19 december 1831 in Kollumerland overleden. Ze hadden samen 8 kinderen:

1. Gerke Hendri(c)ks Slagter, gedoopt op 13 januari 1771 te Kollum,  overleden 's middags om vier uur op vijftigjarige leeftijd op 11 aug 1820 op de Citadel, Antwerpen. Hij is getrouwd geweest met Reine Janssens (Reintie Jans). Ze zijn op 17 december 1802 in Leeuwarden in ondertrouw gegaan en 's avonds op 6 januari 1803 getrouwd in Leeuwarden in de Galileeërkerk. Op dat moment zat hij echter in het landschaps Tucht- en Werkhuis, dus hij is op afstand getrouwd. Ze hadden een zoon, genaamd Jan, geboren op 12 februari 1803 en gedoopt in Leeuwarden op 27 maart 1803. Verder een dochter genaamd Jantje, geboren op 30 december 1809. 

  2. Ybeltje Hendriks de Boer,  geboren op 20 september 1772, Kollum,  overleden op 28 mrt 1843, Kollumerland. Ze woonde in wijk A nummer 11. 

  3. Eelkje(n) Hendriks van der Haak, geboren op 25 februari 1774 in Kollum,  Overleden op 17 maart 1854 te Dokkum. Ze was getrouwd met Andries Hendriks Tol.

        4. Albert Hendriks van der Haak, geboren op 31 december 1776. Hij is getrouwd met Antje Minnes op 19 mei 1793. Ze hadden samen een dochter genaamd Hiltje, geboren op 6 augustus 1806 en een zoon genaamd Hendrik, geboren op 10 april 1796. Nog een dochter, Mensche, werd geboren op 18 juli 1793 en Mintje, ook een meisje werd geboren op 18 mei 1811.   

  5. Gerrit Hendriks van der Haak, geboren op 12 januari 1780 te Kollum. Overleden op 30 juli 1832 in Kollumerland. Gerrit was arbeider en gehuwd met Trijntje Jans de Jong. Hij had vier kinderen, Albert, Aukje, Hendrikje en Jan.

  6. Jan Hendriks Bonnes, geboren op 26 april 1784, Kollum. Overleden op 24 februari 1843, Kollumerland

  7. Sijke Hendriks van der Haak, geboren op 18 april 1787 te Kollum. Overleden op 21 juni 1827, Kollumerland. Ze was getrouwd met Mennolt IJes Kastma.

  8. Romke Hendriks van der Slink (No 50), geboren op 19 januari 1789 te Kollum. Overleden op 26 januari 1860, Kollumerland. Hij was werkman (arbeider) van beroep en getrouwd met Gepke Harms Hambeek.

  9. Meindert Hendriks van der Haak, geboren op 20 mei 1793 te Kollum. Overleden op 4 april 1837, Kollumerland. Hij was getrouwd met Trijtje Wopkes Kats.

Afbeelding 1 Naamnaaneming in 1811 van Albert Hendriks van der Haak

In 1811 nam Albert Hendriks (postuum) de naam van der Haak aan. 

Turpmaklust

Hij woonde in Turpma Clust (Torpmaklust), een buurt in Kollum. Dit gedeelte lag in de buurt van de haven, met verbinding naar de Lauwerszee. Ze woonden in 1744 er met zijn tweeen.

Kollum wordt in 1844 door Van der Aa beschreven:

Het heeft een schone, grote en dichtbebouwde buurt, met aanzienlijke huizen en verscheidene straten; de voornaamste of hoofdstraat loopt van oost naar west en wordt halverwege doorsneden door een kanaal, dat van het zuiden naar het noorden loopt, en tot vaart en afleiding van het water naar de Nieuwezijlen dient. Men heeft er, ten zuiden van het dorp een puinweg, en ten westen een grindweg. Het dorp wordt verdeeld in vier delen, kluften genaamd, welke zijn: de Laanster-en-Luynster-kluft , de Torpma-kluft , de Uiterdijkster-kluft en de Kerkburen-kluft . Men telt er, in de kom van het dorp of de Kerkburen, 200 huizen en 1600 inwoners en in de vier kluften tezamen 339 huizen en 2.140 inwoners, die meest hun bestaan vinden in de landbouw, veeteelt en handel. Ook bestaan vele ingezetenen van de visvangst.

De namen Gerke Hendriks uit Kollum en Albert Hendriks uit Boerum (Burum) komen voor in de verslagen over het Kollumer oproer van 1797. Beide werden in het Blokhuis in Leeuwarden opgesloten.

Afbeelding 2 Blokhuis (Huis van Opsluiting en Tuchtiging) in Leeuwarden

Nu is de vraag of dit dezelfde zijn als familieleden van mijn voorouder. Dat zou bijzonder zijn omdat de meeste van mijn voorouders in die tijd patriot waren. De Albert Hendriks die bij het Kollumer oproer betrokken was, was dienstknecht bij een boer genaamd Bening Hessels, dicht bij Grijpskerk. 

Kollumer Oproer

Het Kollumer Oproer was een uiting van oranjeliefde in Kollum in de Franse tijd. In 1797 bleek dat de Oranjeliefde nog sterk leefde onder het gewone volk. Het kwam tot een uitbarsting, die bekend staat als het Kollumer Oproer. Op woensdag 18 januari 1797 werden de bewoners van Kollumerzwaag opgeroepen om na te gaan wie van hen geschikt waren voor de "burgerwapening". En op zaterdag 28 januari werd de bevolking van Burum daartoe opgeroepen. Onder hen was ook ene Abele Reitzes. Toen Abele uit Kollum terug kwam, riep hij "Oranje Boven". Daarop werd hij in de nacht van 2 op 3 februari gevangen genomen. Eerst werd hij vastgezet in het Rechthuis te Kollum met het doel hem later over te brengen naar het blokhuis te Leeuwarden. De arrestatie van Abele was de druppel die de emmer deed overlopen. Er kwam een meute naar Kollum om Abele te bevrijden. Onderweg naar Kollum werden al enige huizen in brand gestoken. De mannen waren bewapend met zeisen, snoeimessen, sikkels. Abele Reitzes werd onder dwang vrij gelaten. 

Ondertussen werd echter het gezag in Leeuwarden gewaarschuwd. Er werd versterking gestuurd en een aantal oproerkraaiers werd gevangen gezet in de kerk van Kollum, waaronder ene Jan Binnes van Oudwoude. De volgende dag kwamen aanhangers van deze Jan Binnes weer in grote getale naar Kollum. Aangevuld met mensen uit de Dongeradelen en Burum werden de troepen van de patriotten uit Kollum verdreven. Een detachement ruiters met Friese paarden en twee veldstukken werd naar Kollum en omgeving gestuurd en de rust keerde weer. De volgende dagen werden in geheel noord en noordoost-Friesland "rebellen" gevangen genomen. Er werden zware straffen opgelegd aan 168 gevangen genomen Prinsgezinden. Jan Binnes en (later) Salomon Levy werden ter dood gebracht, terwijl anderen hoge boetes kregen opgelegd.

Albert Hendriks uit Boerum en Gerke Hendriks (een van de 13 oproerkraaiers uit Kollum) staan op de lijst van gearresteerden die op Blokhuis in Leeuwarden gevangen gezet waren. Gerke is gedoopt in 1771, en als hij net na zijn geboorte gedoopt is zou hij in 1797 28 geweest zijn en Albert 23. Gerke zat bij zijn trouwen in 1802 in het Tuchthuis, dus het zou kunnen dat hij inderdaad bij het oproer betrokken was. Ze komen niet voor op een lijst van mensen die beboet werden voor hun rol bij het oproer.

Een verslag van het oproer in de Groninger Courant van 14 februari 1797:

"Ten aanzien van het uitgebrokene Oranje Oproer in het naburig Friesland , doch dat thans door de genomene maatregulen van 't Provinciaal Beftaur van dat Geweft, eu den betoonden yver van Frieslands gewapende Burgermagt, weder geftuit is, verneemt men thans nog het volgende: Na dat eenige gewapende Burgers, die naar Collum waren getrokken, voor de verfchriklyke overmagt hadden moeren wyken ; zo trokken de Oproerigen, gewapend met stokken , hooyvorken, jagtgeweren, degens enz., naar 't Slot van Braak, dat voor een groot gedeelte geplunderd werd; — van daar begaf deze bende zig naar 't Collumer Verlaat, naar 't huis van den Burger A. Kuining, waardig Lid van het Provinciaal Beftuur in Friesland; dan daar deze zig in een Paardekrib verfteken had, misten zy hun doel, om hem te vermoorden, wordende zyn Huis door die Vagebonden deerlyk geruïneerd. — Vervolgens hielden zy aldaar een zoort van Krygsraad, Wat hun nu verder te doen ftond, want de woeste hoop wist zeer wel, dat het hun taak was, om vry wat meer te doen, dan hier en daar een huis te plunderen of een Patriot te vermoorden ! — het besluit derhalven was, om zig van de Stad Dockum meester te maken; — misschien als een gelegen plaats, om met dc verraderlyke Engelfehen te corresponderen... 

Daadlyk marcheerden daarop de Muiters. naar gisting wel twee duizend min sterk, naar Dockum.— Voor de wallen van Dockum komende, begonnen enigen der Oranje helden te schieten, ongetwyffeld, om de Patriotten van Dockum bang te maken, —ook riepen zy aan de Dockumsche Wagt, dat zy hen maar binnen moesten laten , dat de Prinseluiden die in de Stad waren, zig van de Stad maar meester moesten maken enz., 't welk alias besloten werd met het helsch geschreeuw van Fivat de Prins! Oranje boven! enz. —¦ Dan, daar in Dockum alles zweeg en sidderde wat voor zyn gevloekte Hoogheid was, kreegen zy eenige kanon- en Musketschoten, waar door er enigen van de bende naar de Eeuwigheid gezonden en anderen zwaar en ligt gekwetst werden, en straks daarop begaf zig den Oproerigen hoop, door slooten en greppen, over heggen en struiken op de vlugt! Na dat vervolgens meer gewapende Burger Corpfen aangekomen waren, zo is door dezelve de Oproerige hoop geheel verftrooid, blykens de volgende stukken: GELYKHEID, FRYHEID, BROEDERSCHAP.  van erkentenis in ons te verwekken."

Naast vele arrestaties werden er ook veel wapens in beslag genomen. Alleen al in Kollumerland 200 geweren, 16 pistolen en 39 sabels.

Hendrik Alberts' vader is waarschijnlijk Albert Luijtjens (Luitsens) (No 200). Hij is gedoopt op 23 februari 1710. Hij is op 23 mei 1745 getrouwd met Anke Ritskes en later, op 11 april 1756,  hertrouwd met Tjitske Ruurds. Met Anke had hij een zoon genaamd Ritske Alberts Beystra. Ritske had de naam Beistra in 1811 aangenomen en werd veehandelaar en trouwde met Dyttien Martens. Ritske is op 29 november 1750 gedoopt. Ritske is overleden op 18 november 1813 in Kollum.

Albert had ook nog een dochter genaamd Aaltje, gedoopt in Kollum op 14 juli 1748 en dus zoon Hendrik Alberts Beistra, gedoopt op 15 april 1753. Verder een zoon genaamd Luitjen Alberts (Bakker?), gedoopt op 10 april 1746. Er is waarschijnlijk rond deze tijd nog iemand die ook Albert Luijtjens heet, want in bronnen staat dat deze rond 1731 is geboren, maar dat zou betekenen dat hij gedoopt was voordat hij geboren werd. In 1779 werd in Kollum een nieuw waaggebouw neergezet. Het familie wapen van Albert Luitjens is terug te vinden op de timpaan in de gevel, als kerkvoogd en mede opdrachtgever. Het lijkt erop dat dit inderdaad de Albert Luitjens geboren in 1710 is.

Anke Ritskes is geboren rond 1720 in Kollum en overleden, in elk geval voor 1756.

Afbeelding 3 Het waaggebouw aan de Westerdiepswal 4 te Kollum met de Timpaan op de gevel met het wapen van Albert Luitjens

Afbeelding 4 Het Timpaan uitvergroot

Hetzelfde wapen komt voor op een zilveren doopbekken, gegeven door "Tjitske Ruerds huisvrouw van Albert Luytjens in ’t jaar anno 1771". Het wapen bestaat uit twee delen, links de bekende Friese halve adelaar en rechts drie klavers boven elkaar.

De vader van Albert Luitsens is waarschijnlijk Luitjen Heetses (no 400). Luitjen Heetses is rond 1685 in Kollum geboren en naast Albert had hij nog twee kinderen: Haetse (Hedse), geboren in 1706, gedoopt op 7 maart 1706 en Antje, geboren in 1714, gedoopt op 29 april 1714 en overleden in 1755.

Bronnen en Literatuur:

- Burum, Augsbuurt, Munnekezijl, Nieuw-kruisland; Kollum; Oudwoude, Veenklooster, Kollumerzwaag, Westergeest, archiefnummer 29, Register van familienamen - Tresoar, inventarisnummer 0037 Periode: 1811-1825

- Overlijdensregister 1817-1824, archiefnummer 30-21, Burgerlijke Stand Kollumerland c.a. - Tresoar, inventarisnummer 3005, aktenummer 0050 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1820

- Trouwregister Hervormde gemeente Kollum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0450 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1718-1811

- Doopboek Herv. gem. Kollum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0449 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1696-1811

- Doopboek Herv. gem. Kollum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0449 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1696-1811

- https://hvnf.nl/index/KOLLUMER.htm

- https://www.blokhuispoort.nl/online-museum/huis-van-opsluiting/oproer-1797/

- AlleFriezen te Leeuwarden, DTB Trouwen Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, Deel: 1002, Periode: 179..., Leeuwarden, archief 28, inventaris­num­mer 1002, 6 januari 1803, Trouwregister Hervormde gemeente Leeuwarden

- Groninger Courant, 14 februari 1797

- Uit het verleden en heden van Kollum, 1932 p. 149

- It Jubeljier (1793-1813), 1927, p. 486

- http://www.stinseninfriesland.nl/SybemaStateKollum.htm

- Doopboek Herv. gem. Kollum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0449 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1696-1811

- Trouwregister Hervormde gemeente Kollum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0450 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1718-1811

- Doopboek Herv. gem. Kollum, archiefnummer 28, Collectie doop-, trouw-, lidmaten- begraafboeken - Tresoar, inventarisnummer 0449 Gemeente: Kollumerland c.a. Periode: 1696-1811

- Verzameling Hessel de Walle, archiefnummer 0001, Inscripties en grafschriften - Hessel de Walle, aktenummer 3439 Periode: 1341-1901

- https://nl.wikipedia.org/wiki/Waag_(Kollum)

- https://www.fryske-akademy.nl/fileadmin/inhoud/img/kennis/genjierboek/GJ_2016.pdf

- Burum, Augsbuurt, Munnekezijl, Nieuw-kruisland; Kollum; Oudwoude, Veenklooster, Kollumerzwaag, Westergeest, archiefnummer 29, Register van familienamen - Tresoar, inventarisnummer 0037 Periode: 1811-1825

Jacob Lucas Dreijer (Draijer) No 126

Jacob Lucas Dreijer (no 126), zeeman

De vader van Adriaantje Jacobs Dreijer (Jaantje Jakobs Draijer) (No 63), gedoopt op 30 januari 1801, heette Jakob Lucas Dreijer (Drajer) en haar moeder heette Roelfien (Roelfijn) Klaassens Prummel. Jakob was Nederlands Hervormd en gedoopt op 9 februari 1766 te Veendam. Ze hadden daarnaast nog een zoon, Lucas, deze overleed op 15 juli 1862 in Kerklaan, gemeente Veendam, 66 jaar oud. Hij was gedoopt op 27 maart 1796 in Veendam. Lucas Dreijer (Drayer) was gezagvoerder op het Kofschip Theresia Josephina, van 1818 tot en met 1828, hij voer ermee op Noorwegen vanuit Harlingen, onder de vlag van Hanover. Het Koninkrijk Hannover (1814-1866) was in een personele unie met Groot-Brittannië tot 1837, maar had zijn eigen vlag en handelsbetrekkingen. Schepen uit Hannover waren in de 19e eeuw actief in de internationale handel.

Afbeelding 1 Voorbeeld van een kofschip

Hij wordt in de Rotterdamsche Courant van 11 mei 1822 Lucas Jassen Dreijer genoemd. Volgen de Rottedamsche Courant van 25 mei 1822 zeilde de Tresia Josephina onder L.J. Draijer naar Bergen. Later, in dezelfde krant van 17 september 1822, wordt zijn naam dan weer verbasterd naar L.J. Kreijer, maar het is inderdaad Lucas Dreijer, want het schip is weer de Theresia Josephina, afkomstig van Petersburg. Op 26 september 1822 is hij op weg naar Bayonne in Frankrijk. De Rotterdamsche Courant van 5 oktober 1821 meldt dat de Theresia Josephina met L.J. Lucas onderweg is naar Sint Petersburg.

Volgens de Leeuwarder Courant van 4 mei 1827 kwam het kofschip van kapt L.J. Dreijer genaamd Theresia Josephina op 24 april in Harlingen aan vanuit Noorwegen met een partij hout. Vanaf 1832 zit er een andere kapitein op het schip.

En een zoon genaamd Klaas Jakobs Drajer (IJpelaar), zeeman van beroep, gedoopt op 12 november 1797. Klaas Jacobs was getrouwd met Martje Klaassens Pottjewijd. Ze hadden samen een zoon, genaamd Petrus Draijer IJpelaar die goudsmid van beroep werd.

Verder hadden Adriaantje en Jakob nog een zoon genaamd Hindrik, gedoopt op 20 oktober 1799.      

Maar waarschijnlijk was ook vader Jacob Lucas Dreijer zeeman, want in de Oprechte Haarlemse Courant van 3 november 1808 komt de naam J.L. Dreijer voor die naar Port a Port onderweg was.   

Roelfijn Klaassens Prummel is gedoopt op zondag 29 augustus 1773 in Veendam, is overleden op zaterdag 12 februari 1859 in Veendam. Roelfijn werd 85 jaar, 5 maanden en 14 dagen. Roelfijn trouwt voor de kerk) op zondag 2 augustus 1795 in Veendam op 21-jarige leeftijd met de dan 29-jarige Jakob Lukas Draijer. Jakob, zeeman, is geboren in 1766 in Veendam, is gedoopt op zondag 9 februari 1766 aldaar, is overleden rond 1804 (hij was vermist). Jakob werd ongeveer 38 jaar.

Dat Jakob Lukas Draijer inderdaad schipper was wordt bewezen in het onderstaande document van 26 april 1794 dat overeen contract gaat, getekend in Amsterdam en waar Jacob Lucas Dreijer genoemd wordt als schipper van de "Jonge Jan".

Afbeelding 2 Pagina van een akte waarin Jacob Lucas Dreijer genoemd wordt als schipper van de "Jonge Jan".

Afbeelding 3 Handtekening van Jakob Lukas Dreijer

De vader van Jacob Lucas Dreyer heette Lucas Roel(e)fs Su(c)k (no 252). Lucas Roelfs Suck is op 12 oktober 1721 gedoopt en is op 22 december 1769 getrouwd met Frouke Hindriks (Hindrix). Frouke komt uit de beneden Pekel A. Zij werd lid op belijdenis op 11 maart 1756 te Veendam. Lucas Roelefs Suk was op 22 december 1744, op 30 januari 1764 en op 25 februari 1765 getuige bij een huwelijk in Veendam. Ze hadden naast Jacob nog een dochter, Roelfien, geboren op 8 augustus 1756 te Veendam en. Ze is gedoopt op 23 december 1759 te Veendam. Roelfien Lucas Suk is overleden op 14 april 1829. Ze was getrouwd met Cornelis Reints Dopper en zij was winkelierster en kastelein van beroep. 

De vader van Lucas Roelefs Suk heette Roelf Jans Suk (no 504) en was geboren in 1676 in Veendam. Hij was getrouwd met Aaltje (Aeltjen) Lucas op 16 januari 1707 te Wildervank. Aaltje komt uit Münsterland (Duitsland). Naast Lucas was er nogeen zoon, Verder was er nog een zoon, Wijndelt, gedoopt op 7 november 1723 te Veendam. Waarschijnlijk vroeg overleden, want op 16 maart 1725 is er nog een Wijndelt gedoopt, ook te Veendam en een dochter genaamd Annigjen, gedoopt op 6 oktober 1715 te Veendam. Annigjen is getrouwd op 31 januari 1738 met Hindrik Jurjens. 

De vader van Roelf Jans Suk heette Jan Roelofs Suk (no 1.008) en is geboren in 1658 (1655) en overleden in 1698. Hij was de zoon van Roelof Geerts Suck (no 2.016). Roelof Geerts is rond 1625 geboren in Old Ambt, te weten in Scheemda. Verder had hij nog meer kinderen: Geert Roelofs Suck en Fennechjen Roelofs Suck. Hij is op 4 februari 1655 getrouwd met Annichje (Anna) Harmens voor de kerk in Scheemda. Anna Harmens was eerder getrouwd geweest met Hemmo Phebens uit Wagenborgen.

Afbeelding 4 Kaart van Oldambt rond 1625

De vader van Roelof Geerts Suck heette Geert Hendricks Suk (no 4.032) (geboren rond 1600) en zijn moeder heette Anna Andreas. 

Noten en literatuur:    

- AlleGroningers in Groningen (Netherlands), Civil registration deaths

Bron: boek, Period: 1862, Veendam, July 16, 1862, Overlijdensregister 1862, record number 99

- AlleGroningers in Groningen (Netherlands), Civil registration deaths

Bron: boek, Period: 1867, Muntendam, May 4, 1867, Overlijdensregister 1867, record number 17

- Doop- en trouwboek 1790-1811, archiefnummer 124, Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, inventarisnummer 477 Gemeente: Kerkelijke gemeente Veendam Periode: 1790-1804

- Doop- en trouwboek 1790-1811, archiefnummer 124, Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, inventarisnummer 477 Gemeente: Kerkelijke gemeente Veendam Periode: 1790-1804

- Leeuwarder Courant 4 mei 1827

- www.marhisdata.nl

- Oprechte Haarlemse courant 3 november 1808

- https://www.noordelingen.nl/

- Stadsarchief Amsterdam te Amsterdam, Notariële archieven Deel: 16413, Periode: 1794, Amsterdam, archief 5075, inventaris­num­mer 16413, 26 april 1794, Notariële archieven, aktenummer 610458

- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 476..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventaris­num­mer 476, 9 februari 1766, Doop- en trouwboek 1732-1799

- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 476..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventaris­num­mer 476, 8 augustus 1756, Doop- en trouwboek 1732-1799

- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 476..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventaris­num­mer 476, 23 december 1759, Doop- en trouwboek 1732-1799

- AlleGroningers te Groningen, Memories van successie Successierechten van het kantoor te Zuidbroek, Bron: boek, Deel: 0010, Periode: 1829, Kantoor - Zuidbroek (1819 - 1855), archief 1893, inventaris­num­mer 0010, 14 april 1829, Memories van successie 1829 jan - jun

- AlleGroningers te Groningen, BS Overlijden Bron: boek, Periode: 1829, Veendam, 15 april 1829, Overlijdensregister 1829, aktenummer 54

- http://boerrigter.info/Kwartierstaat.html

- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 475..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventaris­num­mer 475, 12 oktober 1721, Doop- en trouwboek 1655-1731

- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 475..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventaris­num­mer 475, 7 november 1723, Doop- en trouwboek 1655-1731

- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 475..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventaris­num­mer 475, 16 maart 1725, Doop- en trouwboek 1655-1731

- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 475..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventaris­num­mer 475, 6 oktober 1715, Doop- en trouwboek 1655-1731

- https://www.menneglas.nl/ledematen/Veendam.htm

- https://www.dewijk.org/genealogie/Aljo-Roggema.html#Sources14