Fridus Steffens van Dijk (no 62)
Dit artikel is het vierenveertigste uit een serie over burgers die zich inzetten voor militaire taken en gaat over de dienstplicht, schutterijen en het reguliere leger. De discussie over de dienstplicht is nu weliswaar minder, maar nooit helemaal weg geweest en gezien het personeelstekort in het leger ook nu actueel. Het is nuttig om dit fenomeen in historisch perspectief te plaatsen. Sommigen hebben de dienstplicht ondergaan maar er zijn ook mensen vrijwillig het leger ingegaan, waarbij "het leger" een rekbaar begrip is. Ook milities, schutterijen en andere paramilitaire organisaties komen aan de orde. Met de beschrijving van de lotgevallen van deze mannen zie je tegelijkertijd een verschuiving van de loyaliteit jegens de stad naar loyaliteit jegens de staat.
Steffen Johannis van Dijk (no 124) was de vader van Fridus Steffens van Dijk (no 62). Fridus was bakker en geboren in Muntendam op 10 maart 1802. Hij was in 1825 fuselier met groot verlof in de tweede compagnie van het tweede bataljon der achtste afdeling infanterie van de nationale militie.
Het tweede bataljon was in 1814 opgericht (landmilitie) in Groningen en ging bij de vorming van de Koninklijke Landmacht in 1815 op in de achtste afdeling infanterie. In 1825 had een fuselier van de achtste afdeling infanterie een blauw uniform. Nu moet men wel enige kanttekeningen maken bij de door kunstenaars afgebeelde soldaten. Dat zal een best practice geweest zijn en niet een weergave van het echte uniform dat waarschijnlijk verfomfaaid uit zal hebben gezien.
Afbeelding 1 Soldaat van het tweede bataljon van het achtste regiment van nationale militie omstreeks 1820.
Fridus trouwde met Adrieaantje (Jaantje) Jacobs Drayer (Dreijer). Fridus was iemand van 12 ambachten. In 1825 was hij bakker. In 1835 was hij molenaarsknecht en in 1840 timmerman en in 1845 molenaar. Hij werd later arbeider en overleed op 52-jarige leeftijd op 19 maart 1852 te Muntendam, zonder een vermogen van betekenis achter te laten. Adriaantje had als beroep inlandse kramer. Ze is gedoopt op 30 januari 1803 in Veendam.
Steffen, geboren op 6 mei 1780 te Muntendam was op 24 mei 1801 getrouwd met Trijntje Friedriks van Dijk uit Noordbroek. Hij woonde aan de middenweg in Muntendam. Hij is overleden op 28 januari 1853. Steffen was van beroep koopman. Trijntje is overleden op 60-jarige leeftijd, op 6 juli 1832 te Muntendam. Steffen is tevens getrouwd geweest met Elsijn Hendriks Holtjer, winkelierster. Zij kwam van Sappemeer en is gedoopt op 23 maart 1777 en is overleden op 15 juni 1844 in Muntendam. Zij was eerder getrouwd geweest met Kornelis Ruurts Wijngaard.
Steffen had naast Fridus nog een dochter, genaamd Geesjen, geboren op 10 september 1811 om 10 uur in huis nummer 133 te Muntendam en overleden in Achlum op 30-jarige leeftijd en getrouwd met Wijndelt Johannes Suk, gezagvoerder van de tjalk met de naam Welvaart. Wijndelt was de zoon van de tweede vrouw van Johannes Davids van Dijk. Dus Wijndelt was getrouwd met de dochter van zijn halfbroer. Het blijft in de familie zullen we maar zeggen. De keus in een geïsoleerd dorp als Muntendam zal ook wel niet over hebben gehouden.
Scheepsjagers en nachtbidders
Verder had Steffen nog een zoon genaamd . Hij was arbeider, geboren op 23 april 1805 in Muntendam. Hij was getrouwd met Grietje Hindriks Venema. Ze hadden een zoontje genoemd naar zijn vader, Steffen Johannes van Dijk, maar deze overleed op 28 november 1827 op tweejarige leeftijd in Muntendam. Deze Johannes Steffens van Dijk komt in een artikel in de Groninger krant van 12 december 1848 voor als verdachte in een inbraak. Hij was scheepsjager van beroep en hij wordt genoemd in een zin met beruchte "nachtbidders" als Jan Standevelt en Johannes Coenraad Seip. Een scheepsjager was meestal een boerenzoon of los werkvolk dat wel gemist kon worden op boerderij, die zichzelf verhuurde om een trekschuit over het jaagpad voort te trekken.
Afbeelding 2 Voorbeeld van een scheepsjager. Soms ook zonder paard, meteen brede band om de borst zelf het schip voorttrekkend over het jaagpad.
Een nachtbidder is een landloper die aan de boer vraagt om in het hooi te mogen slapen. Deze Johannes Coenraad Seip overleed overigens in de Leeuwarder gevangenis op 1 april 1858 op 32-jarige leeftijd.
Fridus had samen met Adriaantje de volgende kinderen:
- Wiena Fridus van Dijk, geboren op 28 oktober 1837 te Muntendam, overleden op 2 november 1837 te Muntendam, dus als baby al overleden
- Steffen van Dijk, geboren op 8 oktober 1835
- Geesjen van Dijk, geboren op 28 maart 1843. Zij was dienstmeid en trouwde met Sikke Philippus Buwalda, zeilmaker. Ze trouwde dus met de broer van haar zwager Gerrit die met Wiena was getrouwd.
- Trijntje van Dijk, geboren op 29 juni 1826. Zij trouwde met Hindrik Derks Seip. Hindrik was een zeeman.
- Wiena van Dijk (no 31), geboren op 5 oktober 1838 te Middelweg, Muntendam. Zij trouwde met Gerrit Buwalda (no 30), zeilmaker. Wiena was naaister van beroep. Ze hadden samen een dochter, genaamd Beitske, geboren in december 1874. Wiena overleed op 22 maart 1912.
Afbeelding 3 Overlijdens advertentie voor Wiena van Dijk in het Nieuwsblad van het Noorden van 25 maart 1912
Afbeelding 4 De handtekeningen van Wiena van Dijk en Gerrit Buwalda onder de huwelijksakte uit 1863
- Hindrik van Dijk, geboren op 20 november 1840 te Middelweg, Muntendam. Hendrik was zeeman en getrouwd met Jantje Geertsema. Hendrik overleed in 1871 op 30-jarige leeftijd in Antwerpen. Hij was toen scheepskok.
- Roelfjen van Dijk, geboren op 25 april 1830 te Muntendam. Roelfjen was dienstmeid en trouwde met Meindert Joostens, een dagloner.
- Johannes van Dijk, geboren op 27 december 1845 te Muntendam. Johannes is op 3 juni 1901 te Kerkelaan, gemeente Muntedam overleden. Hij was timmerman en arbeider. Hij was getrouwd met Berendina Kuipers, dienstmeid.
- Lukas van Dijk, geboren te Muntendam
Afbeelding 5 Handtekening van Fridus Steffen van Dijk onder aangifte van geboorte
De vader van Steffen Johannis van Dijk heette Johannes Davids van Dijk (no 248), hij was van beroep arbeider en zijn moeder heette Geesien Steffens. Johannes en Geesien zijn op 29 oktober 1775 voor de kerk in Meeden getrouwd. Johannes kwam van Muntendam en Geesien van Veendam. Geesien was de dochter van Steffen Jurjens en Klaasje Harms en is gedoopt op zondag 16 februari 1749. Ze is begraven op 15 januari 1787 in Zuidbroek.
Naast Steffen hadden ze nog een dochter, genaamd Annigjen, geboren op 2 februari 1784 te Muntendam en een zoon genaamd David, geboren op 10 januari 1778 te Muntendam. Johannes Davids zelf werd geboren op zondag 29 maart 1739. Hij werd gedoopt in Muntendam op zondag 5 april 1739. Hij stierf in Muntendam op 22 augustus 1808 en werd begraven in Zuidbroek. Hij is later nogmaals getrouwd, nu met Frouke Wijndelts Suk. Bij het opstellen van het huwelijkscontract erkende Johannes Davids een van de kinderen van Frouke Windelts (Wiendels) als zijn eigen kind. Samen hadden ze nog een zoon, genaamd Wijndel, geboren op 12 maart 1797 en een dochter, Aaltje, gedoopt op 2 juni 1799 te Veendam.
Muntendam
Muntendam is een dorp gelegen in de voormalige gemeente Menterwolde.
Al in 1391 komt de naam Muntendam al voor, met als betekenis ‘dam in de Munte’. De Munter Ee is hiervan het restant. Van oorsprong is Muntendam een buurschap van het kerspel Zuidbroek. Pas in 1820 wordt het dorp zelfstandig. Eeuwenlang ligt Muntendam geïsoleerd tussen de Dollard en de veenmoerassen. Oorspronkelijk is het een veenontginningsdorp. Het ontstaat in de omgeving van een dam in het riviertje de Munter Ee. Nadat de Dollard in de 15e eeuw inbreekt, raakt de bewoning geconcentreerd rond een natuurlijke zandhoogte. De aanleg van het Muntendammerdiep in 1637 verbreekt het isolement van Muntendam. Het was lange tijd armoede troef in Muntendam en ook tot lang in de twintigste eeuw was het een "rood" lees: communistisch stemmend dorp.
Het dorp had een probleem met door de armoede in de drank gevluchte mannen. Deze drankzuchtige vechtjassen zijn pas uit het dorpsbeeld verdwenen toen in 1889 de marechaussee de dorpsveldwachter bij kwam staan.`
Afbeelding 6 Kaart van Muntendam in 1868
De drie ergste Muntendammer bandieten hebben zo rond 1900 de strijd met Vrouwe Justitia verloren. Het waren Jan Standevelt (1800-1856), Conrad Seip (1825-1858) en Tamme Romp . Dit drieste drietal trok gezamenlijk en regelmatig op roof uit tot in de wijde omgeving. Ze trokken er bij voorkeur ’s nachts op uit en werden nachtbidders genoemd. Met zwart gemaakte gezichten stalen en pleegden ze inbraken aan de lopende band: bij voorkeur bij weduwen of afgelegen wonende boeren.
Het was dan ook geen wonder dat ze voor twaalf jaar de cel indraaiden. Ze werden opgesloten in Leeuwarden, maar wisten te ontvluchten. Voorzichtig hadden ze stukje bij beetje de kalk uit de voegen van de gevangenismuren geschraapt. De lossen stenen haalden ze eruit en door het gat kozen ze het hazenpad. Achter zich deden ze de muur weer “dicht”. Ze hebben zich lange tijd schuilgehouden. Naar men zegt in een hol in de bossen rond Veenwouden. Vanuit deze schuilplaats ondernamen ze nieuwe strooptochten in de omgeving.
Noten en Literatuur:
- Overlijdensregister 1837, aktenummer 40 Gemeente: Muntendam Periode: 1837
- Geboorteregister 1843, aktenummer 19 Gemeente: Muntendam Periode: 1843
- Geboorteregister 1840, aktenummer 56 Gemeente: Muntendam Periode: 1840
- Overlijdensregister 1901, aktenummer 100 Gemeente: Veendam Periode: 1901
- Huwelijksregister 1855, aktenummer 5 Gemeente: Slochteren Periode: 1855
- Huwelijksregister 1863, aktenummer 17 Gemeente: Muntendam Periode: 1863
- Memories van successie 1852, archiefnummer 1893, Successierechten van het kantoor te Zuidbroek, inventarisnummer 0048 Gemeente: Kantoor - Zuidbroek (1819 - 1855) Periode: 1852
- Overlijdensregister 1832, aktenummer 19 Gemeente: Muntendam Periode: 1832
- Overlijdensregister 1844, aktenummer 21 Gemeente: Muntendam Periode: 1844
- Overlijdensregister 1853, aktenummer 7 Gemeente: Muntendam Periode: 1853
- Overlijdensregister 1827, aktenummer 38 Gemeente: Muntendam Periode: 1827
- AlleGroningers te Groningen, DTB Trouwen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 587..., Kerkelijke gemeente Zuidbroek en Muntendam, archief 124, inventarisnummer 587, 24 mei 1801, Doop- en trouwboek 1784-1811, folio 61
- AlleGroningers te Groningen, DTB Trouwen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 586..., Kerkelijke gemeente Zuidbroek en Muntendam, archief 124, inventarisnummer 586, 29 oktober 1775, Doop- en trouwboek 1741-1803, folio 174
- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 586..., Kerkelijke gemeente Zuidbroek en Muntendam, archief 124, inventarisnummer 586, 22 februari 1784, Doop- en trouwboek 1741-1803
- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 586..., Kerkelijke gemeente Zuidbroek en Muntendam, archief 124, inventarisnummer 586, 28 mei 1780, Doop- en trouwboek 1741-1803
- Veendammer Courant, 15 december 1874
- Nieuwsblad van het Noorden, 25 maart 1912
- https://boerrigter.info/Kwartierstaat_Jan_Boerrigter.html
- AlleGroningers te Groningen, DTB Dopen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 586..., Kerkelijke gemeente Zuidbroek en Muntendam, archief 124, inventarisnummer 586, 2 april 1797, Doop- en trouwboek 1741-1803
- AlleGroningers te Groningen, Registraties vóór 1811 Bron: boek, Deel: 7259, Periode: 1786-1789, Kerkelijke gemeente Veendam, archief 731, inventarisnummer 7259, 7 augustus 1789, Minuten van akten 1786-1789, aktenummer 731
- AlleGroningers te Groningen, DTB Trouwen Doop-, trouw- en begraafboeken enz. in de provincie Groningen, Bron: boek, Deel: 476..., Kerkelijke gemeente Veendam, archief 124, inventarisnummer 476, 19 juli 1789, Doop- en trouwboek 1732-1799, folio 221
