De dood van de Buwalda's. Vermoord door de bezetter.
Bij genealogisch onderzoek naar mijn voorouders kwam ik zoals vaker voorkomt mensen tegen met ongeveer dezelfde naam. Gerrit Buwalda was een neef van mijn oma, Gerrit Ulbe Buwalda was diens achterneef. Dat komt door de traditie om te vernoemen naar opa's en ooms. Maar hoe groot is de kans dat twee achterneven met dezelfde naam, geboren in dezelfde kleine plaats en ongeveer even oud, beide worden doodgemaakt door de Duitse bezetter? Was het toeval of zat er meer achter?
Gerrit Buwalda (27 augustus 1910 - 3 mei 1943), verzetsheld
Gerrit woonde met zijn gezin in Jipsingboertange. Hij was arbeider van beroep. Hij heeft volgens een andere bron in Vledderveen gewoond. (26) Hij is de zoon van Ulbe Buwalda en Geppina Elbelina Brinks.
De handtekening van Gerrit Buwalda onder de huwelijksakte
Jipsingbourtane
Jipsingboertange is een langgerekt zogenaamd wegdorp, een ontginningsnederzetting die vanaf de jaren dertig als werkverschaffing fungeerde. Het dorp was oorspronkelijk een tange, dat is een hoge rug in het hoogveen, en er leefden al vanaf de 18e eeuw landloze boeren.. Van deze vroege bewoning zijn in Jipsingboertange geen sporen meer te vinden.
In de jaren dertig hebben werklozen dus, vaak onder zware omstandigheden, de onontgonnen grond van het Jipsinghuizerveld in cultuur gebracht. De beste gedeelten werden omgezet in akkerland. De percelen die daar niet geschikt voor waren zijn met bos beplant. Flinke gedeelten van de ruim vijf kilometer lange Jipsingboertangerweg worden geflankeerd door bossen.
In het dorp heeft een kerk gestaan, die tijdens de Tweede Wereldoorlog nog als school heeft gediend en na de oorlog is afgebroken. De voormalige, uit de jaren dertig daterende lagere school (nummer 128) heeft een dak met dakschilden.
Gerrit is op 15 juli 1939 te Vlagtwedde getrouwd met de toen 24-jarige Zwaantje Schoenmaker. (27) Hij is op 3 mei 1943 doodgeschoten in Winschoten. Er is inmiddels in Jipsingboertange een weg naar hem genoemd. Zwaantje is op 26 oktober 2002 op 87-jarige leeftijd overleden. (28)
De G. Buwaldaweg in Jipsingbourtange
Hij werd doodgeschoten voor de ogen van zijn vierjarige zoon (1) Ulbe Gerrit Buwalda. Zijn vrouw was hoogzwanger van een andere zoon, Wubbe Gerrit Buwalda, welke op 13 juni 1943 geboren werd.
Overlijdensakte van 5 mei 1943 inzake het overlijden van Gerrit Buwalda in Winschoten
Overlijdensakte van 10 mei 1943, nu door de gemeente Vlagtwedde (4)
Afbeelding Grafsteen van Gerrit Buwalda Gemeentelijke begraafplaats te Sellingerbeetse. Het graf is later veranderd na de bijplaatsing vam Grietje Jans in 2019.
Afbeelding Grafsteen Gerrit Buwalda begraafplaats voormalige hervormde kapel, Beetsterweg 85, Sellingen (29)
Gerrit Buwalda had volgens de Duitsers opgeruid tot staking.
De April-Meistaking was een staking in 1943 tegen de gedwongen arbeidsinzet. De aanleiding was de bekendmaking dat Nederlandse oud-militairen die gevochten hadden in 1940 zich óók moesten melden om in Duitsland te gaan werken voor de Arbeitseinsatz. Na de slag om Stalingrad waren er extra mankrachten nodig om de Duitse oorlogsindustrie draaiende te houden.
De spontane staking begon op donderdag 29 april 1943 bij Machinefabriek Gebr. Stork & Co in Hengelo in Overijssel. Meer dan 200.000 mannen en vrouwen, arbeiders, boeren, mijnwerkers, ambtenaren en anderen legenden het werk neer. De staking verspreidde zich snel door heel Nederland, met uitzondering van de grote steden. Vooral in Noord-Brabant, Friesland en Groningen werd er massaal gestaakt. De April-meistaking wordt ook wel de Melkstaking genoemd, omdat boeren duizenden liters melk lieten wegstromen. De Duitse bezetter besloot de staking met een golf van geweld tegen te gaan. De bezetter, onder aanvoering van de Höhere SS- und Polizeiführer Hanns Albin Rauter, reageert met harde hand. In heel Nederland vallen, voor zover nu bekend, bijna 200 slachtoffers.
Afbeelding Hanns Albin Rauter, een Oostenrijkse SS generaal. (24)
Tachtig stakers worden standrechtelijk geëxecuteerd, hun namen worden op plakkaten bekendgemaakt. Daarnaast vallen omstreeks 100 doden, waaronder velen die het leven verliezen tijdens wilde schietpartijen door de bezetter. Zeker 400 personen raken zwaar gewond en als de stakingen al zijn beëindigd, vallen nog steeds slachtoffers als gevolg van hun verwondingen of uitputting in straf- en concentratiekampen.
Van ongeveer 50 slachtoffers is nog steeds niet bekend waar hun lichamen zijn gebleven. (22)
Gerrit Buwalda had bij een boer die hij kende waarschijnlijk om medewerking aan de staking gevraagd. De landbouwproducten van de boeren werden immers grotendeels opgeëist voor het Duitse leger. Hij is echter verraden, door een NSB-boer. Gerrit Buwalda werd vervolgens thuis opgepakt en meegevoerd naar de achtertuin. Het zoontje van vier riep 'Papa pakken', maar werd door zijn moeder teruggeroepen. Meteen daarna kwam er een soldaat naar haar toe die zei: 'Was dat je man? Dan ben je nu een jonge weduwe, want we hebben je man doodgeschoten.' Ze was hoogzwanger. (2) Een klein berichtje van de burgerlijke stand in de Winschoter Courant van 6 mei 1943 dat G. Buwalda, 32 jaar, echtg. van Z. Schoenmaker (Vlagtwedde) was overleden is alles wat over het incident is terug te vinden in de krant van die tijd. (15) Op 19 juni verschijnt dan het berichtje dat Wubbe Gerrit Buwalda is geboren. (16). Jaren later werd bekend wie de boer was die Gerrit had verraden. Het betrof een boer te Jipsinghuizen, die lid was van de NSB, WA man en lid van de volksdienst en hulplandwachter. Hij heette Jacob Spreen. Jacob had aan Kornelis Borgeld verteld dat Gerrit en de heren J. Bosch en G. Westendorp het werk hadden neergelegd en meededen met de meistaking. Het gevolg was dat de Duitsers deze mannen wilden arresteren. Spreen ging mee in de auto om de woningen waar ze verbleven aan te wijzen. Zoals aangegeven probeerde Gerrit te vluchten en werd hij neergeschoten. In de auto werd later lachend gezegd: "die is hartstikke dood". De eis tegen Jacob Spreen was in 1947 10 jaar cel. (18) Overigens is Gerrit Buwalda nog wel naar het ziekenhuis van Winschoten vervoerd en daar uiteindelijk overleden aan de gevolgen van het neerschieten. (6)
Afbeelding Gerrit Buwalda (bron: oorlogsgravenstichting) (3)
Afbeelding Systeemkaart van verzetsbetrokkenen (6)
Achterneef Gerrit Ulbe Buwalda (3 januari 1917 - 2 juni 1944), verzetsheld (21)
In 1948 is er een proces geweest tegen Folgert (Fokko) Bos, de schrik van Stadskanaal. Slagersknecht van beroep en net als de Buwalda's geboren in Onstwedde en wonende in Stadskanaal. Hij maakte jacht op onderduikers, verrichtte arrestaties en fungeerde als kampbewaker in kamp Erica in Ommen. Hij maakte deel uit van het Arbeits Kontroll Kommando en gekleed in politie uniform maakte hij Zuid Oost Groningen onveilig. Soms liet hij zich omkopen. Het Kontrolle Kommando is later opgegaan in de Arbeitskontrolldienst. Het Kontroll Kommando (KK) is in juni 1941 op bevel van Arthur Seyss-Inquart en stond onder leiding van de Duitse Bereitschaftsführer dr. Werner Schwier. De belangrijkste taak was het bewaken van Kamp Erika bij Ommen en het fungeren als hulppolitie bij Gewestelijke Arbeidsbureaus. De leden stonden bekend als zeer gewelddadig.
Hij werd er onder andere van beschuldigd dat hij met een collega genaamd Kolf, Gerrit Ulbe Buwalda heeft gearresteerd en ernstig mishandeld. Uit het proces blijkt ook dat Gerrit in Eelde is gefusilleerd.
Overlijdensakte van Gerrit Ulbe Buwalda, 3 juni 1944
Folgert Bos, de schrik van Stadskanaal
Friedus Buwalda, de vader van kapper Gerrit, vertelde hoe zijn zoon door Bos werd mishandeld. Deze jongen was ondergedoken als krijgsgevangen militair, maar ging zo nu en dan naar huis. Toen hij de geit in huis haalde, is hij door Bos en diens collega Kolf (of Kalf) overvallen en na een ernstige mishandeling naar de marechausseekazerne gebracht. Bos heeft de arrestant echter weer laten lopen, die daarop weer is ondergedoken, maar later werd gepakt. Bos ontkende de mishandeling en beschuldigde de inmiddels overleden collega Kolf. Maar vader Friedus vertelt dat Gerrit zei dat Bos de mishandeling had verricht. Een getuige, genaamd L. Cornelis gaf aan dat hij op korte afstand heeft gezien dat Bos Gerrit heeft afgetuigd. De reden van de mishandeling lag kennelijk in de minder vleiende opmerkingen die Gerrit had gemaakt jegens Bos en jegens de Duitsers. De eis was levenslange gevangenisstraf voor Bos. (7) Bij de strafzaak waren 27 gedagvaarde getuigen.
Folgert was ook geboren in Onstwedde, op 24 april 1916 en is op 9 oktober 1939 getrouwd met Niessiena Komdeur, dienstbode. Hij was de zoon van Roelf Bos en Lubbechien Bos. In 1938 verhuisde hij van Borger naar Stadskanaal. In 1948 woonde hij nog steeds in Stadskanaal. (10) In 1942 was Folgert toe getreden tot de KK en werd onmiddelijk bewaker bij het kamp "Erica" in Ommen. Van mei 1943 tot mei 1944 was hij toegevoegd aan het Gew. arbeidsbureau in Winschoten en had soms de leiding bij arrestaties en huiszoekingen, zijn metgezel Lutte van der School gaf zich uit voor medewerker van de SD. Tegen het einde van de oorlog belandde hij door een persoonlijke vete met de SD-er Alsema als gevangene in een kamp in Wilhelmshaven waar bij als kamer-oudste het leven van zijn mede-gevangenen zuur maakte en ook weer gewelddadig optrad. (11)
Op 15 maart werd Folgert Bos veroordeeld tot 20 jaar gevangenisstraf en levenslange ontzetting uit passief en actief kiesrecht. Hij ging in cassatie. In 1948 was hij 31 jaar. (9)
Afbeelding Verzetsmonument met daarop de naam Gerrit Ulbe Buwalda, Julianapark, Stadskanaal (20)
Afbeelding Uithangbord van de kapperszaak op het Postkade 11 in Stadskanaal
Afbeelding Op deze foto van de kappersvereniging van Stadskanaal staat Sikko Buwaldo derde van rechts op de tweede rij van voren.
De tekst op verzetsmonument in het Julianapark in Stadskanaal, onthuld in 1949. Pas in 2025 zijn de namen toegevoegd en toen is het monument nogmaals onthuld, nu door prof. mr. Pieter van Vollenhoven.
‘AAN HEN DIE VIELEN’.
‘ER WAS VERZET.
VERZET DAT BLOED,
ZWEET EN TRANEN KOSTTE.
TOEN VELEN ZWEGEN.
HANS ONDERWATER, 1977
GERRIT ULBE BUWALDA 1917-1944 GRONINGEN
KORNELIUS EDSKES 1919-1945 MUSSEL
DANIEL EISINGA 1898-1942 BUCHENWALD
KLAAS GROENEWOLD 1909-1945 COESFELD
HARMANNUS HAAN 1913-1944 ONSTWEDDE
GEZIENUS HENDRIKS 1924-1945 EINDHOVEN
CORNELIS HOVING 1893-1944 WESTERBORK
JACOB KORSSE 1916-1945 NEUENGAMME
EGBERT KRUIZE 1901-1944 STADSKANAAL
JAN MOED 1879-1943 VUGHT
HENDRIK NOBBE 1915-1945 BERGEN-BELSEN
DIRK DE RUITER 1920-1944 MUSSEL
ANNE RUTGERS 1911-1943 WITTEN
GERRIT VAN DER TUUK 1917-1945 NEUENGAMME
JOHANNES VIS 1913-1943 WITTEN
JAN WEVER 1914-1945 GRONINGEN
WE HERDENKEN OOK ONZE BURGERSLACHTOFFERS’. (19)
Op 7 november 1940 had hij een advertentie in de krant gezet dat een klein bruin Taxhondje was weggelopen en dat er een beloning voor terug bezorging werd beloofd. Het adres was Postkade 11 in Stadskanaal. We weten dus waar hij woonde.
Het dossier is summier; in een rapport opgemaakt door de korpschef van politie D.N. van Wier op 27 december 1960, dus 16 jaar na de gebeurtenis, staat het volgende: "G.U. Buwalda nam indertijd actief deel aan het verzet. Hij had hierdoor moeten onderduiken. Eind mei 1944 werd hij bij Eelde (Gr.), toen hij op de vlucht was gegaan, door achtervolgende Duitsers neergeschoten, waarbij hij zwaar werd gewond. Hij overleed op 2 juni 1944 in het R.K. ziekenhuis te Groningen." (13) Deze korpschef moet over de gebeurtenis in een rapport hebben gelezen, want zelf kwam hij in oktober 1954 pas bij de gemeentepolitie van Ontswedde en was hij daarvoor brigadier in Arnhem.
Nu is de vraag: wist Gerrit Ulbe van de dood van zijn naamgenoot en achterneef? Heeft dit geleid tot de woordenwisseling met Bos en de daarop volgende mishandeling? En hoe is hij dan neergeschoten? Sommige bronnen geven Eelde als plek van handeling aan, sommige Paterswolde. Dat ligt echter vlak bij elkaar. En kenden Bos en Borgeld elkaar? Spreen kende natuurlijk Buwalda wel, Jipsinghuizen en Jipsingbourtange liggen vlak bij elkaar en hij wist waar Buwalda woonde, want hij heeft het huis aan de Duitsers aangewezen. Dat Gerrit niet wist dat Spreen een NSB-aanhanger was lijkt me onwaarschijnlijk. Onstwedde en Jipsingbourtange liggen ook maar 10 km van elkaar, net als Stadskanaal.
Gerechtigheid?
Rauter is na de oorlog ter door veroordeeld en geëxecuteerd. Borgeld is tot zes jaar veroordeeld en verloor levenslang kiesrechten. Bos is veroordeeld tot 20 jaar gevangenis straf. De eis tegen Jacob Spreen was 10 jaar. Spreen is later mijnwerker geworden.
Noten
1. Zie het interview met zijn zoon Ulbe Gerrit Buwalda: https://www.youtube.com/watch?v=57deEaZqK5o
2. https://www.deverhalenvangroningen.nl/alle-verhalen/gevorderde-autos-een-kampgevangene-en-pools-witbrood. De dood van Gerrit Buwalda.
https://www.dvhn.nl/weekbladen-groningen/kanaalstreek/straten-in-nieuw-buinen-krijgen-namen-van-verzetshelden.-zwijgen-wordt-doorbroken/155033921.html
3. https://rtveen.nl/2024/05/04/grietje-dekker-uit-musselkanaal-werd-in-de-oorlog-vermoord-maar-werd-daarna-nooit-gevonden-blijft-frustrerend/
4. Alle Groningers Overlijdensregister 1943, archiefnummer 2109, aktenummer 56 Gemeente: Vlagtwedde Periode: 1943
5. Alle Groningers Overlijdensregister 1944, archiefnummer 2109, aktenummer 105 Gemeente: Onstwedde Periode: 1944
6. Groninger Archieven, Oorlogs- en Verzetsmuseum Groningen, Syteemkaarten van verzetsbetrokkenen, F2D6776E1157428EA7C79E0C45B29233
7. Winschoter Courant, 2 maart 1948; de Noord-Ooster, 2 maart 1948; Nieuwe provinciale Groninger courant, 2 maart 1948
8. Winschoter Courant, 18 oktober 1949, de Noord-Ooster, 18 oktober 1949
9. Winschoter Courant, 15 maart 1948; Provinciale Drentsche en Asser Courant, 4 maart 1948 en 16 maart 1948
10. Ons Noorden, 28 februari 1948
11. De Volkskrant, 3 maart 1948
12. https://www.tracesofwar.nl/persons/64004/Buwalda-Gerrit-Ulbe.htm
13. https://www.nationaalarchief.nl/onderzoeken/archief/2.19.255.01/invnr/23580A/file/NL-HaNA_2.19.255.01_23580A_0009
14. https://www.erelijst.nl/gerrit-ulbe--buwalda
15. Winschoter Courant, 6 mei 1943
16. Winschoter Courant, 19 juni 1943
17. De Noordooster,18 oktober 1947
18. Winschoter courant, 23 december 1947
19. https://www.4en5mei.nl/oorlogsmonumenten/zoeken/1834/stadskanaal-verzetsmonument-in-het-julianapark
20. https://www.rtvnoord.nl/cultuur/1290948/oorlogsmonument-stadskanaal-niet-langer-anoniem-na-onthulling-namenmonument
21 https://www.stichtingbehoudvanoud.nl/wo-ii/lijst-van-geexecuteerden-1940-1944. Op deze site staat de overlijdensdatum van Gerrit Ulbe Buwalda verkeerd. Hier staat 3 mei 1943, maar het is 3 juni 1944. https://nl.wikisage.org/wiki/Nederlanders_ge%C3%ABxecuteerd_tijdens_de_Duitse_bezetting heeft deze gegevens ook niet goed staan.
22. https://aprilmeistakingen.com/slachtoffers/
23. Overlijdensregister 1974, archiefnummer 2112, inventarisnummer 1403, aktenummer 82 Gemeente: Vlagtwedde Periode: 1974
24. In de nacht van 6 op 7 maart 1945 raakte Rauter zwaargewond bij een aanslag door het verzet. Een dag later executeerden de Duitsers als vergelding 263 politieke gevangenen. Toen de oorlog eindigde was Rauter nog aan het herstellen in een Duits ziekenhuis. Hier werd hij door de Britten gearresteerd. In 1946 werd hij uitgeleverd aan Nederland om berecht te worden. Op 1 april 1948 werd Rauter ter dood veroordeeld en op 25 maart 1949 door een vuurpeloton op dezelfde plek waar veel Nederlanders door Duitsers zijn gedood, de Waalsdorpervlakte, geëxecuteerd.
25. Nieuwe Provinciale Groninger Courant, 31 oktober 1949
26. https://www.genealogieonline.nl/buwalda-familytree/
27. Agrarisch nieuwsblad; (waarin opgenomen het orgaan Landbouw en maatschappij), 21 juli 1939
28. https://graftombe.nl/names/info/642802/schoenmaker
29. https://www.online-begraafplaatsen.nl/zerken.aspsortpers=leeftijd&command=showgraf&bgp=4070&grafid=1883646&char=B
