Swatov porselein: schoonheid ligt niet altijd in perfectie

Swatov porselein: schoonheid ligt niet altijd in perfectie

Swatow-porselein is een type Chinees porselein gemaakt voor de export. De naam is historisch ingeburgerd, maar tegenwoordig spreken musea en keramiekonderzoekers over Zhangzhou porselein (Zhangzhou ware). Het is vooral bekend om de grote, vrij grof gemaakte schalen met krachtige, spontane schilderingen in blauw, rood, groen, turquoise en zwart.

Swatow is jargon voor Shantou, een havenstad in de Chinese provincie Guangdong. Lange tijd dacht men dat dit keramiek daar werd geproduceerd. Archeologisch onderzoek heeft echter aangetoond dat belangrijke productiecentra vooral in Zhangzhou, in Fujian, lagen. Daarom gebruiken musea tegenwoordig vaak de naam Zhangzhou Export Ware. Maar ik blijf het Swatov noemen, aangezien de meeste antiekhandelaren dat nog steeds zo noemen.

Het gaat voornamelijk om Chinees exportkeramiek uit de late Ming-dynastie, grofweg vanaf het laatste kwart van de 16e eeuw tot het midden van de 17e eeuw. Archeologisch bewijs wijst vooral op de periode van 1575 tot 1650, waarbij de productie waarschijnlijk rond het begin van de 17e eeuw haar hoogtepunt had.

Een belangrijke ontwikkeling was het opheffen van de Ming-beperking op overzeese handel in 1567. Daarna kon de productie voor de Zuidoost-Aziatische markt sterk groeien.

De kenmerken zijn:

dikwandig

relatief zwaar

grof gedraaid

minder zuiver van klei

voorzien van een wat grijsachtige of melkachtige glazuur

soms wat ondergebakken

voorzien van onregelmatigheden

aan de onderzijde vaak voorzien van vastgebakken ovenzand of gruis

beschilderd met een opvallend vrije, soms bijna nonchalante hand

Kortom het ziet er wat slordig uit.

Het Fries Museum in Leeuwarden heeft een bijzonder belangrijke collectie van dit materiaal; volgens onderzoek van het museum ongeveer 170 stukken, waarmee de collectie tot de belangrijkste Swatow/Zhangzhou-collecties ter wereld behoort. 

De bekendste categorie is blauw-wit.

Hierbij werd kobaltpigment onder het glazuur aangebracht. De kwaliteit van het blauw kan behoorlijk variëren.

Je ziet bijvoorbeeld:

• helder blauw
• grijsblauw
• bijna zwartblauw
• vlekkerig blauw
• heel dunne, spontane penseellijnen.

Minder vaak zie je polychrome varianten, de meest voorkomen kleuren zijn dan:

• ijzerrood
• groen
• turquoise
• zwart
• geel

Deze kleuren werden vaak als overglazuur-email aangebracht. 

Swatow werd in belangrijke mate voor de export gemaakt. Men zou denken dat de export naar Europa ging, maar de belangrijkste afzetgebieden waren:

• Indonesië
• de Filipijnen
• Maleisië
• Japan
• andere delen van Zuidoost-Azië

Er zijn daarnaast stukken gevonden in onder andere India, het Midden-Oosten en andere handelsgebieden.

De grote schalen waren bijzonder geschikt voor de eet- en leefgewoonten in Zuidoost-Azië. Ze werden soms generaties lang als familiebezit bewaard.

Het was dus niet simpelweg "goedkoop Chinees servies". In bepaalde Zuidoost-Aziatische samenlevingen konden dergelijke grote, kleurrijke Chinese schalen juist prestigeobjecten zijn.

De Verenigde Oostindische Compagnie (VOC) speelde een belangrijke rol in de handel in Chinees keramiek. Swatov porselein werd echter anders verhandeld dan het beroemde Jingdezhen-porselein dat rechtstreeks richting Europa ging.

Swatov porselein speelde vooral een rol in de inter-Aziatische handel van de VOC.

Een interessant voorbeeld is het VOC-schip Witte Leeuw, dat in 1613 verging. In de lading bevond zich een aanzienlijke hoeveelheid Swatow-keramiek.

Hoe herken je echt Swatow?

Als je een stuk voor je hebt, zijn dit belangrijke aanwijzingen:

De voet

Kijk eerst naar de onderkant. Een ruwe voet met:

• zandkorrels
• ovenvuil
• onregelmatige glazuurresten
• een grijsachtige scherf

Maar: één kenmerk bewijst niets. Moderne imitaties kunnen dergelijke kenmerken bewust namaken.

De scherf

De scherf is doorgaans behoorlijk grof en het lichaam relatief dik.

Het glazuur

• melkachtig
• grijsgroen
• blauwachtig
• enigszins onregelmatig

en soms met craquelé.

De schildering

Een echte aanwijzing is de "spontane" penseelvoering. Je zou het kliederwerk kunnen noemen.

Een draak hoeft bijvoorbeeld niet anatomisch perfect te zijn. De schildering kan juist heel vrij en asymmetrisch zijn.

De vorm

Een grote, zware, enigszins onregelmatig gevormde schaal past goed binnen de typische Swatow-productie.

Merken aan de onderkant

Hier moet je voorzichtig mee zijn. Op Chinees porselein kunnen Chinese karakters, pseudo-keizerlijke merken, gelukstekens of andere tekens voorkomen. Maar bij Swatow zijn merken doorgaans veel minder betrouwbaar voor datering en identificatie dan bij bijvoorbeeld fijn Jingdezhen-porselein.

Je moet een merkteken daarom altijd samen bekijken met:

1. de scherf
2. het glazuur
3. de voet
4. de schilderstijl
5. de vorm
6. de diameter
7. de slijtage
8. eventuele restauraties.

Een Chinese tekst op de bodem betekent dus niet automatisch dat het stuk uit de Ming-dynastie komt.

Een eenvoudig, klein Swatow-kommetje is iets heel anders dan een grote, goed bewaarde Wanli-schaal met een uitzonderlijke voorstelling.

Bijzondere categorieën kunnen interessant zijn vanwege:

• zeer grote afmetingen
• uitzonderlijke decoratie
• goede staat
• interessante herkomst
• vroege datering
• bijzondere inscripties
• zeldzame motieven
• uitstekende schilderkwaliteit
• archeologische of scheepswrakcontext.

En juist omdat Swatow vroeger door Europese verzamelaars lange tijd als grof en minderwaardig werd beschouwd, is het relatief laat serieus bestudeerd. Het Fries Museum merkt bijvoorbeeld op dat er in Europese musea historisch relatief weinig voorbeelden waren, met Leeuwarden als belangrijke uitzondering.

De prijs kan enorm variëren.

Een klein beschadigd bord kan relatief bescheiden geprijsd zijn, terwijl een grote, goed gedecoreerde en goed gedocumenteerde Ming-schaal aanzienlijk meer waard kan zijn.

Er zijn tegenwoordig veel reproducties en "antiek ogende" Chinese keramiekstukken.

Let bijvoorbeeld op:

• onnatuurlijk egaal craquelé
• kunstmatig aangebrachte ovenvuiligheid
• "te perfecte"slijtage
• moderne pigmenten
• schilderingen die ouderwets proberen te lijken maar stilistisch niet kloppen
• een te dunne of te perfecte scherf
• een bodem die kunstmatig oud is gemaakt
• restauraties die met het blote oog nauwelijks zichtbaar zijn.

En belangrijk: ouderdom is niet hetzelfde als waarde. Een authentiek 17e-eeuws stuk met een grote barst kan minder waard zijn dan een uitzonderlijk stuk met een goede "curriculum vitae".